مطالبهٔ حق
اجرتالمثل؛ یک نام برای دو دعوای کاملاً متفاوت
آخرین بازبینی: ۷ شهریور ۱۴۰۵
«اجرتالمثل» در دو جای بسیار متفاوت به کار میرود و بسیاری از سردرگمیها از همینجا شروع میشود: یکی اجرتالمثل ایام تصرف است، وقتی کسی بدون حق از مال شما استفاده کرده؛ دیگری اجرتالمثل ایام زوجیت است، در دعاوی خانواده.
شرایط، مبنای قانونی و نحوهٔ اثبات این دو هیچ ربطی به هم ندارند. این راهنما هر دو را جدا توضیح میدهد.
اجرتالمثل یعنی چه
اجرتالمثل یعنی اجرت متعارف استفادهای که انجام شده، بدون آنکه مبلغی از پیش توافق شده باشد. مادهٔ ۳۳۷ قانون مدنی مقرر میدارد هرگاه کسی بر حسب اذن صریح یا ضمنی از مال دیگری استیفای منفعت کند، صاحب مال مستحق اجرتالمثل است، مگر معلوم شود اذن در انتفاع مجانی بوده است. مقابل آن اجرتالمسمی است: مبلغی که طرفین توافق کردهاند.
وقتی کسی از مال یا کار دیگری بهره میبرد و مبلغی از پیش توافق نشده است، قانون او را بدهکار «اجرتالمثل» میداند: یعنی همان چیزی که عرفاً بابت چنین استفادهای پرداخت میشود.
مادهٔ ۳۳۷ قانون مدنی این قاعده را روشن بیان کرده است: هرگاه کسی بر حسب اذن صریح یا ضمنی از مال غیر استیفای منفعت کند، صاحب مال مستحق اجرتالمثل است، مگر اینکه معلوم شود اذن در انتفاع مجانی بوده. نقطهٔ مقابل آن «اجرتالمسمی» است؛ مبلغی که طرفین خودشان توافق کردهاند.
اجرتالمثل ایام تصرف؛ رایجترین کاربرد
رایجترین حالت، مستأجری است که پس از پایان مدت اجاره ملک را تخلیه نمیکند: با پایان مدت، اجرتالمسمی پایان مییابد اما استفاده ادامه دارد و برای آن مدت اجرتالمثل به مالک تعلق میگیرد. همین قاعده در ملک مشاع، تصرف بدون مجوز و استفاده از هر مال دیگر جاری است و معمولاً همراه با دعوای تخلیه یا خلع ید مطالبه میشود.
شایعترین حالت، مستأجری است که مدت اجارهاش تمام شده و ملک را تخلیه نمیکند. از لحظهای که مدت پایان مییابد، رابطهٔ اجاره و اجرتالمسمی هم پایان مییابد؛ اما استفاده ادامه دارد و برای آن مدت، اجرتالمثل به مالک تعلق میگیرد.
همین قاعده در ملک مشاع میان ورثه، در ملکی که کسی بدون مجوز تصرف کرده، و در استفاده از خودرو یا هر مال دیگر جاری است. اجرتالمثل معمولاً همراه با دعوای اصلی — تخلیه یا خلع ید — مطالبه میشود، نه جدا از آن.
اجرتالمثل ایام زوجیت؛ سه شرط سختگیرانه
تبصرهٔ مادهٔ ۳۳۶ قانون مدنی به زن حق اجرتالمثل کارهای انجامشده در خانهٔ شوهر میدهد، مشروط به جمع سه شرط: کار از وظایف شرعی زن نباشد، به دستور شوهر انجام شده باشد، و زن قصد تبرع نداشته باشد. مادهٔ ۲۹ قانون حمایت خانواده دادگاه را مکلف کرده ضمن رأی طلاق تکلیف اجرتالمثل را نیز معیّن کند.
این دعوا مبنای متفاوتی دارد. تبصرهٔ مادهٔ ۳۳۶ قانون مدنی به زن حق میدهد بابت کارهایی که در خانهٔ شوهر انجام داده اجرتالمثل بگیرد، اما سه شرط دارد که هر سه باید جمع باشد: کار از جملهٔ وظایف شرعی زن نبوده باشد، به دستور شوهر انجام شده باشد، و زن قصد تبرع — یعنی انجام رایگان — نداشته باشد.
شرط سوم در عمل بیشترین اختلاف را میسازد. مادهٔ ۲۹ قانون حمایت خانواده دادگاه را مکلف کرده ضمن صدور رأی طلاق، تکلیف اجرتالمثل را هم روشن کند؛ پس این خواسته معمولاً در همان پروندهٔ طلاق مطرح میشود و نه در دعوایی جداگانه.
مبلغ چطور تعیین میشود
در هر دو دعوا مبلغ را دادگاه با ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری تعیین میکند. در اجرتالمثل ملک، کارشناس اجارهبهای متعارف همان ملک در همان بازه و منطقه را برآورد میکند، پس طول مدت تصرف مستقیماً در رقم اثر میگذارد. اعتراض به نظر کارشناس و درخواست هیئت کارشناسی ممکن است، اما مهلت دارد.
در هر دو دعوا، مبلغ را دادگاه با ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری تعیین میکند. در اجرتالمثل ملک، کارشناس اجارهبهای متعارف همان ملک در همان بازهٔ زمانی و همان منطقه را برآورد میکند؛ بنابراین طول مدت تصرف مستقیماً در رقم اثر دارد.
در اجرتالمثل ایام زوجیت، کارشناس نوع کارها، مدت و عرف را میسنجد. در هر دو حالت میتوانید به نظر کارشناس اعتراض کنید و ارجاع به هیئت کارشناسی بخواهید؛ اعتراض مهلت دارد و از دست دادن آن، نظر را قطعی میکند.
مسیر عملی، گام به گام
- 1
۱. مشخص کنید کدام اجرتالمثل
ایام تصرف و ایام زوجیت دو دعوای جدا با مبنا و شرایط متفاوتاند.
- 2
۲. بازهٔ زمانی را مستند کنید
تاریخ شروع و پایان استفاده، ستون فقرات محاسبه است؛ اظهارنامه و مکاتبات را نگه دارید.
- 3
۳. طرح خواسته در کنار دعوای اصلی
اجرتالمثل معمولاً همراه تخلیه، خلع ید یا پروندهٔ طلاق مطرح میشود.
- 4
۴. پیگیری کارشناسی
به نظر کارشناس در مهلت مقرر اعتراض کنید؛ پس از آن، نظر قطعی میشود.
متن مواد قانونی
مواد قانونیای که این راهنما بر آنها استوار است — متن کامل هر ماده با وضعیت اعتبار، تبصرهها و آرای مرتبط.
پرسشهای متداول
فرق اجرتالمثل با اجرتالمسمی چیست؟
اجرتالمسمی مبلغی است که طرفین در قرارداد بر آن توافق کردهاند؛ اجرتالمثل مبلغ متعارفی است که وقتی توافقی وجود ندارد، تعیین میشود. تا وقتی قرارداد اجاره برقرار است اجرتالمسمی جاری است و پس از پایان مدت، نوبت به اجرتالمثل میرسد.
اجرتالمثل ایام زوجیت با نحله و مهریه فرق دارد؟
بله، هر سه جدا هستند. مهریه تعهد مالی ضمن عقد است. اجرتالمثل بابت کارهایی است که سه شرط تبصرهٔ مادهٔ ۳۳۶ در آن جمع باشد. نحله بخششی است که در شرایطی و در صورت احراز نشدن شرایط اجرتالمثل، دادگاه تعیین میکند.
برای چه مدتی میتوانم اجرتالمثل بگیرم؟
برای تمام مدتی که استفاده ادامه داشته و شما حق آن را ندادهاید. در تصرف ملک، این بازه از پایان قرارداد یا آغاز تصرف بدون مجوز شروع میشود و تا تخلیه ادامه دارد؛ به همین دلیل مستندسازی تاریخها اهمیت زیادی دارد.
اگر مستأجر بگوید مالک اجازه داده بماند؟
اذن مالک، تصرف را غیرقانونی نمیکند اما لزوماً آن را رایگان هم نمیکند. مادهٔ ۳۳۷ صریح است: با اذن هم، اجرتالمثل تعلق میگیرد مگر ثابت شود اذن در انتفاع مجانی بوده است. بار اثبات رایگان بودن، بر دوش کسی است که آن را ادعا میکند.
مرتبط با این راهنما
این راهنما اطلاعات حقوقی عمومی و مستند است، نه مشاورهٔ حقوقی برای وضعیت خاص شما. برای تصمیمهای مهم، در دادیار با وکیل دارای پروانه مشورت کنید.