طلاق رجعی، بائن، خلع و مبارات؛ چهار نوع طلاق و آثار هرکدام
قانون مدنی طلاق را دو قسم کرده است: رجعی و بائن. خلع و مبارات دو نوع بائناند که زن در برابر مالی میگیرد. اینکه هرکدام چیست، کی شوهر حق رجوع دارد و در مدت عده نفقه، ارث و ثبت طلاق چه وضعی پیدا میکند.
— ۷ دقیقه مطالعه
در این نوشته

دو قسم اصلی: رجعی و بائن
مادهٔ ۱۱۴۳ قانون مدنی کوتاه است: «طلاق بر دو قسم است: بائن و رجعی». فرق این دو در یک چیز است: حق رجوع شوهر. در طلاق رجعی، شوهر در مدت عده حق رجوع دارد (مادهٔ ۱۱۴۸) و رجوع هم «به هر لفظ یا فعلی» حاصل میشود که با قصد رجوع باشد (مادهٔ ۱۱۴۹). در طلاق بائن این حق وجود ندارد (مادهٔ ۱۱۴۴).
قانون، طلاق بائن را فهرست کرده و هر طلاقی بیرون از این فهرست رجعی است. طبق مادهٔ ۱۱۴۵، این چهار طلاق بائناند:
- طلاقی که پیش از نزدیکی واقع شود؛
- طلاق زن یائسه؛
- طلاق خلع و مبارات، «مادام که زن رجوع به عوض نکرده باشد»؛
- سومین طلاق پس از سه وصلت پیاپی، چه وصلت با رجوع بوده باشد و چه با نکاح تازه.
طلاق خلع چیست؟
مادهٔ ۱۱۴۶ آن را اینطور تعریف کرده است: طلاقی که زن «بواسطه کراهتی که از شوهر خود دارد در مقابل مالی که به شوهر میدهد» میگیرد. دو جزء دارد: کراهت زن از شوهر، و مالی که زن در برابر طلاق میدهد و به آن «فدیه» یا عوض میگویند.
مقدار این مال محدود نیست. ماده صریحاً میگوید میتواند «عین مهر یا معادل آن و یا بیشتر و یا کمتر از مهر» باشد. پس زنی که خلع میخواهد، ممکن است تمام یا بخشی از مهریهاش را ببخشد یا مال دیگری بدهد.
طلاق مبارات چیست؟
مبارات هم طلاقی در برابر مال است، با دو تفاوت که مادهٔ ۱۱۴۷ گفته است: کراهت «از طرفین» است، یعنی زن و شوهر هر دو از هم کراهت دارند؛ و عوض «نباید زائد بر میزان مهر» باشد. در خلع زن میتواند بیش از مهریهاش بدهد، اما در مبارات سقف عوض همان مهریه است.
رجوع به عوض؛ وقتی خلع و مبارات رجعی میشود
بند ۳ مادهٔ ۱۱۴۵ خلع و مبارات را فقط «مادام که زن رجوع بعوض نکرده باشد» بائن میداند. پس اگر زن مالی را که در برابر طلاق داده پس بگیرد، طلاق دیگر بائن نیست و رجعی میشود؛ و در طلاق رجعی، به حکم مادهٔ ۱۱۴۸، شوهر تا پایان عده حق رجوع دارد.
آثار هر نوع طلاق در مدت عده
نوع طلاق فقط به حق رجوع مربوط نیست. سه اثر مهم دیگر هم به همین بستگی دارد:
- نفقه: طبق مادهٔ ۱۱۰۹، نفقهٔ زن در عدهٔ طلاق رجعی بر عهدهٔ شوهر است، مگر طلاق در حال نشوز واقع شده باشد. در طلاق بائن زن حق نفقه ندارد، مگر باردار باشد که در این صورت تا وضع حمل نفقه دارد.
- ارث: طبق مادهٔ ۹۴۳، اگر در طلاق رجعی یکی از زن و شوهر پیش از پایان عده بمیرد، دیگری از او ارث میبرد؛ در طلاق بائن یا پس از پایان عده، از هم ارث نمیبرند. یک استثنا در مادهٔ ۹۴۴ است: اگر شوهر در حال بیماری زن را طلاق دهد و ظرف یک سال به همان بیماری بمیرد، زن از او ارث میبرد، حتی اگر طلاق بائن باشد و به این شرط که شوهر نکرده باشد.
- عده: عدهٔ طلاق سه طهر است و برای زنی که در سن عادت زنانگی عادت نمیبیند سه ماه (مادهٔ ۱۱۵۱)، و برای زن باردار تا وضع حمل (مادهٔ ۱۱۵۳). زنی که نزدیکی با او واقع نشده و زن یائسه، عدهٔ طلاق ندارند (مادهٔ ۱۱۵۵).

ثبت طلاق رجعی: دو شاهد برای سکونت در منزل مشترک
قانون حمایت خانواده (۱۳۹۱) برای طلاق رجعی قاعدهٔ خاصی گذاشته است که بسیاری از زوجها نمیدانند. صیغهٔ طلاق جاری و صورتجلسه میشود، اما ثبت آن منتظر میماند:
در طلاق رجعی، صیغه طلاق مطابق مقررات مربوط جاری و مراتب صورتجلسه می شود ولی ثبت طلاق منوط به ارائه گواهی کتبی حداقل دو شاهد مبنی بر سکونت زوجه مطلّقه در منزل مشترک تا پایان عده است، مگر این که زن رضایت به ثبت داشته باشد.
رجوع هم باید ثبت شود
همان ماده میگوید اگر رجوع شود، صورتجلسهٔ طلاق باطل میشود؛ و اگر عده بگذرد و رجوعی احراز نشود، طلاق ثبت میشود. زن هم میتواند گواهی اجرای صیغهٔ طلاق و رجوع نکردن شوهر را بگیرد. از طرف دیگر، ثبت رجوع مثل ثبت طلاق الزامی است (مادهٔ ۲۰) و مردی که پس از رجوع تا یک ماه آن را ثبت نکند، طبق مادهٔ ۴۹ به جزای نقدی درجهٔ پنج یا حبس تعزیری درجهٔ هفت محکوم میشود.
طلاق توافقی کدام نوع است؟
«توافقی» اسم یک نوع طلاق در قانون مدنی نیست؛ اسم روشی است که زن و شوهر با توافق به دادگاه میروند. نوع طلاق از مفاد همان توافق درمیآید: اگر زن در برابر طلاق مالی بدهد یا مهریه را ببخشد، طلاق خلع یا مبارات است. مسیر طلاق توافقی را در راهنمای طلاق توافقی و راههای طلاق به درخواست زن را در طلاق از طرف زن آوردهایم. حقهای مالی زن هنگام طلاق، از مهریه تا اجرتالمثل، موضوع مطلب حقوق مالی زن در طلاق است.
پرسشهای پرتکرار
- طلاق خلع چیست؟
- طبق مادهٔ ۱۱۴۶ قانون مدنی، طلاقی است که زن بهسبب کراهت از شوهر، در برابر مالی که به او میدهد میگیرد. آن مال میتواند عین مهریه، معادل آن، یا کمتر و بیشتر از آن باشد. خلع طلاق بائن است.
- فرق طلاق خلع و مبارات چیست؟
- در خلع کراهت فقط از زن است و مالی که میدهد هر مقداری میتواند باشد. در مبارات کراهت از هر دو طرف است و عوض نباید از مهریه بیشتر باشد (مادهٔ ۱۱۴۷).
- در طلاق خلع، شوهر میتواند رجوع کند؟
- نه، خلع بائن است. اما طبق بند ۳ مادهٔ ۱۱۴۵ فقط تا وقتی که زن به عوض رجوع نکرده؛ اگر زن مالی را که داده پس بگیرد، طلاق رجعی میشود و شوهر تا پایان عده حق رجوع دارد.
- فرق طلاق رجعی و بائن چیست؟
- در رجعی شوهر در مدت عده حق رجوع دارد، زن نفقهٔ عده دارد مگر در حال نشوز طلاق گرفته باشد، و اگر یکی در عده بمیرد دیگری ارث میبرد. در بائن هیچکدام نیست، جز نفقهٔ زن باردار تا وضع حمل.
- زن در طلاق بائن نفقه میگیرد؟
- نه، مگر باردار باشد که طبق مادهٔ ۱۱۰۹ قانون مدنی تا وضع حمل حق نفقه دارد.
- چرا ثبت طلاق رجعی طول میکشد؟
- طبق مادهٔ ۳۸ قانون حمایت خانواده، ثبت طلاق رجعی منوط به گواهی کتبی دو شاهد است که زن تا پایان عده در منزل مشترک ساکن بوده، مگر زن به ثبت رضایت دهد. اگر عده بگذرد و رجوعی احراز نشود، طلاق ثبت میشود.