طلاق از طرف زن؛ همهٔ راههای قانونی درخواست طلاق بهوسیلهٔ زوجه
زن در کدام حالتها بدون رضایت شوهر میتواند از دادگاه طلاق بخواهد: وکالت در طلاق، ندادن نفقه، عسر و حرج و غیبت شوهر؛ و طلاق توافقی و خلع. مسیر دادگاه از داوری تا اجرای صیغه، حتی اگر شوهر به دفترخانه نیاید.
— ۷ دقیقه مطالعه
در این نوشته

پنج راه، یک قاعده
در قانون مدنی اصل بر این است که مرد میتواند با مراجعه به دادگاه طلاق همسرش را بخواهد (مادهٔ ۱۱۳۳). تبصرهٔ همین ماده، که ۱۳۸۱ افزوده شد، راه زن را هم باز کرده است: «زن نیز می تواند با وجود شرایط مقرر در مواد (۱۱۱۹)، (۱۱۲۹) و (۱۱۳۰) این قانون، از دادگاه تقاضای طلاق نماید». غیبت چهارسالهٔ شوهر و طلاق با توافق او هم دو راه دیگرند:
| راه | پایهٔ قانونی | چه باید ثابت شود | رضایت شوهر |
|---|---|---|---|
| وکالت در طلاق | مادهٔ ۱۱۱۹ قانون مدنی | تحقق شرطی که در عقد نکاح آمده | لازم نیست |
| ندادن نفقه | مادهٔ ۱۱۲۹ | استنکاف از نفقه و اجراشدنی نبودن حکم نفقه، یا ناتوانی شوهر | لازم نیست |
| عسر و حرج | مادهٔ ۱۱۳۰ | وضعیتی که ادامهٔ زندگی را با مشقت همراه کرده | لازم نیست |
| غیبت شوهر | مادهٔ ۱۰۲۹ | چهار سال تمام غیبت مفقودالاثر | لازم نیست |
| توافقی، خلع یا مبارات | مواد ۱۱۴۶ و ۱۱۴۷ | توافق زوجین؛ در خلع، کراهت زن و مالی که میدهد | لازم است |

۱. وکالت در طلاق؛ شروط ضمن عقد
مادهٔ ۱۱۱۹ قانون مدنی اجازه داده ضمن عقد نکاح شرط شود که اگر شوهر زن دیگری بگیرد، مدتی غایب شود، نفقه ندهد، به جان زن سوءقصد کند یا سوءرفتاری کند که زندگی را غیرقابل تحمل کند، زن «وکیل و وکیل در توکیل» باشد که پس از اثبات تحقق شرط در دادگاه و صدور حکم نهایی خود را مطلقه کند. سند ازدواج رسمی فهرست چاپی چنین شرطهایی دارد که زوجین جداگانه امضا میکنند؛ آنها را در شروط ضمن عقد نکاح آوردهایم.
وکالت به معنای طلاق بیدادگاه نیست: طبق مادهٔ ۲۶ قانون حمایت خانواده، دادگاه باید «احراز شرایط اعمال وکالت در طلاق» کند؛ یعنی زن باید تحقق شرط را ثابت کند.
۲. ندادن نفقه
مادهٔ ۱۱۲۹ دو حالت را راه طلاق کرده است: شوهر از دادن نفقه استنکاف کند و اجرای حکم دادگاه و الزام او به نفقه ممکن نباشد، یا شوهر از دادن نفقه عاجز باشد. در این دو حالت، حاکم شوهر را به طلاق اجبار میکند.
پس در حالت اول، معمولاً اول باید حکم نفقه گرفته و برای اجرایش اقدام شده باشد تا معلوم شود اجراشدنی نیست. مسیر مطالبهٔ نفقه را در راهنمای نفقه آوردهایم. ندادن نفقه با داشتن استطاعت، جرم هم هست و تعقیبش به شکایت زن بسته است (مادهٔ ۵۳ قانون حمایت خانواده).
۳. عسر و حرج
مادهٔ ۱۱۳۰ میگوید اگر دوام زوجیت موجب عسر و حرج زن باشد و این در دادگاه ثابت شود، دادگاه میتواند شوهر را به طلاق اجبار کند، و اگر اجبار ممکن نباشد، زن به اذن حاکم طلاق داده میشود. تبصرهٔ این ماده عسر و حرج را «به وجود آمدن وضعیتی که ادامه زندگی را برای زوجه با مشقت همراه ساخته و تحمل آن مشکل باشد» تعریف کرده و این موارد را از مصادیق آن شمرده است:
- ترک زندگی خانوادگی توسط شوهر، دستکم شش ماه متوالی یا نه ماه متناوب در یک سال، بدون عذر موجه؛
- اعتیاد شوهر به مواد مخدر یا مشروبات الکلی که به زندگی خانوادگی خلل بزند، و امتناع یا ناممکن بودن الزام او به ترک؛
- محکومیت قطعی شوهر به حبس پنج سال یا بیشتر؛
- ضرب و شتم یا هر سوءرفتار مستمری که عرفاً با وضعیت زن قابل تحمل نباشد؛
- ابتلای شوهر به بیماری صعبالعلاج روانی یا واگیر یا عارضهٔ صعبالعلاجی که زندگی مشترک را مختل کند.
این فهرست بسته نیست؛ به تصریح همان تبصره، دادگاه در هر موردی که عسر و حرج زن را احراز کند میتواند حکم طلاق بدهد. آنچه تعیینکننده است، مدرکی است که دادگاه بتواند با آن وضعیت را احراز کند.
۴. غیبت چهارساله
طبق مادهٔ ۱۰۲۹ قانون مدنی، اگر شوهر چهار سال تمام غایب مفقودالاثر باشد، زن میتواند تقاضای طلاق کند و حاکم، با رعایت مادهٔ ۱۰۲۳، او را طلاق میدهد؛ یعنی پس از انتشار اعلان در یکی از روزنامههای محل و یکی از روزنامههای کثیرالانتشار تهران، سه نوبت و هر نوبت به فاصلهٔ یک ماه، تا هر کس از غایب خبری دارد به دادگاه اطلاع دهد.
۵. طلاق توافقی، خلع و مبارات
اگر شوهر هم به جدایی راضی باشد، راه کوتاهتر طلاق توافقی است. قانون مدنی دو شکل آن را که با کراهت زن همراه است نام برده است: طلاق خلع، که زن به خاطر کراهتی که از شوهر دارد در برابر مالی که به او میدهد طلاق میگیرد، چه آن مال عین مهر باشد چه بیشتر یا کمتر (مادهٔ ۱۱۴۶)؛ و طلاق مبارات، که کراهت از هر دو طرف است و عوض نباید از مهر بیشتر باشد (مادهٔ ۱۱۴۷).
در طلاق توافقی، طبق مادهٔ ۲۵ قانون حمایت خانواده، دادگاه موضوع را به مرکز مشاورهٔ خانواده میفرستد و زوجین میتوانند درخواست را از اول در همان مرکز مطرح کنند. گواهی عدم امکان سازشی که صادر میشود، سه ماه برای تسلیم به دفتر طلاق اعتبار دارد (مادهٔ ۳۴). مسیر کامل را در راهنمای طلاق توافقی آوردهایم.
در دادگاه چه میگذرد
قانون حمایت خانواده (۱۳۹۱) مسیر دادگاه را اینطور چیده است:
مسیر طلاق به درخواست زن
- دادخواست
دادخواست طلاق را با پایهٔ قانونیاش (وکالت، ترک انفاق، عسر و حرج یا غیبت) و مدارکش ثبت کنید. هر دو طرف باید حساب ثنا داشته باشند؛ راههای ثبتنام را در ثبتنام در سامانهٔ ثنا آوردهایم.
- داوری
جز در طلاق توافقی، دادگاه موضوع را برای صلح و سازش به داوری میفرستد (مادهٔ ۲۷). هر یک از زوجین ظرف یک هفته یکی از خویشاوندان متأهل خود را که دستکم سی سال دارد داور معرفی میکند (مادهٔ ۲۸).
- رأی
اگر درخواست از طرف زن باشد، دادگاه حسب مورد حکم الزام شوهر به طلاق یا احراز شرایط اعمال وکالت در طلاق صادر میکند (مادهٔ ۲۶).
- قطعیت
اجرای صیغه و ثبت طلاق به گذشتن مهلت فرجامخواهی یا ابلاغ رأی فرجامی بسته است (مادهٔ ۳۲).
- دفترخانه، حتی اگر شوهر نیاید
حکم طلاق شش ماه اعتبار دارد. اگر زن آن را به دفترخانه بدهد و شوهر نیاید یا از اجرای صیغه امتناع کند، صیغهٔ طلاق جاری و ثبت میشود (مادهٔ ۳۳).
- پیش از ثبت
ثبت طلاق به گواهی پزشک دربارهٔ بارداری نیاز دارد (مادهٔ ۳۱) و حقوق مالی زن باید پیش از ثبت تعیین تکلیف شود.
پرسشهای پرتکرار
- زن بدون رضایت شوهر میتواند طلاق بگیرد؟
- بله، در چهار حالت: تحقق شرط ضمن عقد که به او وکالت در طلاق میدهد (مادهٔ ۱۱۱۹)، ندادن نفقه (مادهٔ ۱۱۲۹)، عسر و حرج (مادهٔ ۱۱۳۰) و غیبت چهارسالهٔ شوهر (مادهٔ ۱۰۲۹). در همهٔ آنها باید شرایط را در دادگاه ثابت کند.
- عسر و حرج یعنی چه؟
- وضعیتی که ادامهٔ زندگی را برای زن با مشقت همراه کرده و تحملش مشکل است. تبصرهٔ مادهٔ ۱۱۳۰ مصادیقی مثل ترک زندگی شش ماه متوالی، اعتیاد، حبس پنج سال یا بیشتر و ضرب و شتم را برشمرده، اما فهرست بسته نیست.
- اگر شوهر برای اجرای صیغه به دفترخانه نیاید چه میشود؟
- طبق مادهٔ ۳۳ قانون حمایت خانواده، اگر شوهر پس از دعوت حاضر نشود یا از اجرای صیغه امتناع کند، صیغهٔ طلاق جاری و ثبت میشود؛ دادگاه باید نمایندگی سردفتر را در رأی تصریح کند.
- داور طلاق چه کسی میتواند باشد؟
- یکی از خویشاوندان متأهل هر یک از زوجین که دستکم سی سال دارد و با مسائل شرعی، خانوادگی و اجتماعی آشناست؛ اگر چنین کسی نباشد، فرد واجد صلاحیت دیگری، و اگر زوجین معرفی نکنند، دادگاه تعیین میکند (مادهٔ ۲۸).
- در طلاق از طرف زن، مهریه از بین میرود؟
- نه بهخودیخود. مهریه با عقد مال زن میشود؛ فقط در طلاق خلع یا مبارات، زن در برابر طلاق مالی میدهد که ممکن است مهریه یا بخشی از آن باشد (مواد ۱۱۴۶ و ۱۱۴۷).
- حکم طلاق تا کی اعتبار دارد؟
- شش ماه از ابلاغ رأی فرجامی یا گذشتن مهلت فرجامخواهی (مادهٔ ۳۳). گواهی عدم امکان سازش در طلاق توافقی سه ماه اعتبار دارد (مادهٔ ۳۴).