مهریه به نرخ روز؛ فرمول رسمی و شاخصی که مبنا قرار میگیرد
محاسبهٔ نرخ روز یک قاعدهٔ ریاضی ساده است، اما فقط به یک نوع مهریه تعلق میگیرد — و همین شرط، جایی است که بیشتر محاسبههای اینترنتی از قانون فاصله میگیرند.
— ۴ دقیقه مطالعه
در این نوشته
فرمول، در یک خط
مهریه به نرخ روز = مهریهٔ مندرج در عقدنامه × (شاخص سال تأدیه ÷ شاخص سال وقوع عقد)
«شاخص» در این فرمول، شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی است که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران سالانه منتشر میکند. هیچ عدد دیگری — نه نرخ دلار، نه قیمت طلا، نه نرخ مسکن — در این محاسبه جایی ندارد.
مبنای قانونی، تبصرهای است که در سال ۱۳۷۶ به مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی الحاق شد و آییننامهٔ اجرایی آن در سال ۱۳۷۷ به تصویب هیئت وزیران رسید.
شرطی که همهچیز را تعیین میکند: «وجه رایج»
تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ با عبارت «چنانچه مهریه وجه رایج باشد» آغاز میشود. این قید، فنی به نظر میرسد اما اثر عملی بزرگی دارد:
- مهریهٔ ریالی یا تومانی — مثلاً «یک میلیون ریال» در عقدنامهٔ دههٔ شصت — وجه رایج است و به نرخ روز محاسبه میشود.
- مهریهٔ سکهٔ تمام بهار آزادی وجه رایج نیست؛ عین معین است. زن همان تعداد سکه را میخواهد و اگر بناست معادل نقدی پرداخت شود، به قیمت روز سکه محاسبه میشود، نه با شاخص تورم.
- مهریهٔ ملک، شاخهٔ نبات، آینه و شمعدان یا هر عین معین دیگر هم مشمول شاخص نیست؛ خود آن مال باید تسلیم شود.
پس اگر مهریهٔ شما سکه است، محاسبهگرهای «نرخ روز» پاسخ درستی به شما نمیدهند — چون سؤال شما اصلاً سؤال آن فرمول نیست.
یک مثال عددی
فرض کنید عقد در سال ۱۳۸۰ واقع شده و مهریه، پانصد هزار تومان وجه نقد بوده است.
شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی (با سال پایهٔ ۱۳۹۵ برابر ۱۰۰) در سال ۱۳۸۰ برابر ۹٫۴۲۷ و در سال ۱۴۰۴ برابر ۱۹۶۳٫۵ بوده است. نسبت این دو تقریباً ۲۰۸ برابر است.
بنابراین: ۵۰۰٬۰۰۰ × ۲۰۸ ≈ ۱۰۴ میلیون تومان.
همین مثال نشان میدهد چرا این قاعده در سال ۱۳۷۶ وضع شد: بدون آن، مهریهٔ پانصد هزار تومانی سال ۱۳۸۰ امروز هم پانصد هزار تومان میماند.
شاخص کدام سال؟ نکتهٔ «سال تأدیه»
تبصره از «زمان تأدیه» سخن گفته است، نه زمان طرح دعوا و نه زمان صدور حکم. یعنی شاخصی که در صورت کسر مینشیند، مربوط به سالی است که پرداخت در آن انجام میشود.
این نکته در پروندههای طولانی اثر جدی دارد: بین تقدیم دادخواست تا اجرای حکم ممکن است یک یا دو سال بگذرد و شاخص تغییر کند. واحد اجرای احکام، محاسبه را در زمان اجرا انجام میدهد.
نکتهٔ دوم: شاخص هر سال با تأخیر منتشر میشود. بنابراین در ماههای ابتدایی یک سال، آخرین شاخص قطعی در دسترس معمولاً مربوط به سال قبل است.
| نوع مهریه | مشمول شاخص تورم؟ | مبنای پرداخت |
|---|---|---|
| وجه نقد (ریال یا تومان) | بله | مبلغ عقدنامه × نسبت شاخص |
| سکهٔ تمام بهار آزادی | خیر | تحویل عین سکه یا قیمت روز سکه |
| طلا به وزن مشخص | خیر | قیمت روز همان وزن |
| ملک یا عین معین | خیر | تسلیم همان مال |
| مهریهٔ ترکیبی | فقط جزء نقدی | هر جزء با قاعدهٔ خودش |
تقسیط، جدا از محاسبه است
محاسبهٔ نرخ روز، مبلغ را تعیین میکند؛ اینکه آن مبلغ چگونه پرداخت شود، بحث دیگری است. قانون مدنی از همان ابتدا اجازه داده که برای تأدیهٔ تمام یا بخشی از مهر، مدت یا اقساط قرار داده شود.
و اگر زوج توان پرداخت یکجا نداشته باشد، مسیر او دادخواست اعسار و تقسیط است — که دعوای مستقلی است با ادلهٔ خودش.
پرسشهای پرتکرار
- مهریهٔ سکه به نرخ روز محاسبه میشود؟
- خیر. قاعدهٔ نرخ روز مخصوص مهریهای است که وجه رایج باشد. سکه عین معین است؛ یا خود سکه تحویل میشود یا معادل آن به قیمت روز سکه پرداخت میگردد، نه با شاخص تورم.
- اگر عقد پیش از سال ۱۳۷۶ بوده چه؟
- تبصرهٔ الحاقی ۱۳۷۶ شامل عقدهای پیشین هم میشود. رأی وحدت رویهٔ شمارهٔ ۶۴۷ دیوان عالی کشور به همین موضوع — عطف به ماسبق شدن این تبصره — اختصاص دارد.
- شاخص را از کجا باید گرفت؟
- از شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی برای همان سال. محاسبهٔ رسمی در پرونده را واحد اجرای احکام یا دادگاه انجام میدهد.
- محاسبهٔ نرخ روز هزینه دارد؟
- خود محاسبه هزینهای ندارد؛ آنچه هزینه دارد، طرح دعوای مطالبهٔ مهریه است که هزینهٔ دادرسی آن بر مبنای خواسته محاسبه میشود.