مهریه به نرخ روز؛ فرمول رسمی و شاخصی که مبنا قرار میگیرد
محاسبهٔ نرخ روز یک قاعدهٔ ریاضی ساده است، اما فقط به یک نوع مهریه تعلق میگیرد — و همین شرط، جایی است که بیشتر محاسبههای اینترنتی از قانون فاصله میگیرند.
— ۶ دقیقه مطالعه
در این نوشته

فرمول، در یک خط
مهریه به نرخ روز = مهریهٔ مندرج در عقدنامه × (متوسط شاخص سال پیش از تأدیه ÷ متوسط شاخص سال وقوع عقد)
«شاخص» در این فرمول، شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی است که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران سالانه منتشر میکند. هیچ عدد دیگری — نه نرخ دلار، نه قیمت طلا، نه نرخ مسکن — در این محاسبه جایی ندارد.
مبنای قانونی، تبصرهای است که در سال ۱۳۷۶ به مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی الحاق شد و آییننامهٔ اجرایی آن در سال ۱۳۷۷ به تصویب هیئت وزیران رسید. مادهٔ ۲ همان آییننامه فرمول را دقیق نوشته است: «متوسط شاخص بها در سال قبل، تقسیم بر متوسط شاخص بها در سال وقوع عقد، ضربدر مهریه مندرج در عقدنامه».

شرطی که همهچیز را تعیین میکند: «وجه رایج»
تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ با عبارت «چنانچه مهریه وجه رایج باشد» آغاز میشود. این قید، فنی به نظر میرسد اما اثر عملی بزرگی دارد:
- مهریهٔ ریالی یا تومانی — مثلاً «یک میلیون ریال» در عقدنامهٔ دههٔ شصت — وجه رایج است و به نرخ روز محاسبه میشود.
- مهریهٔ سکهٔ تمام بهار آزادی وجه رایج نیست؛ عین معین است. زن همان تعداد سکه را میخواهد و اگر بناست معادل نقدی پرداخت شود، به قیمت روز سکه محاسبه میشود، نه با شاخص تورم.
- مهریهٔ ملک، شاخهٔ نبات، آینه و شمعدان یا هر عین معین دیگر هم مشمول شاخص نیست؛ خود آن مال باید تسلیم شود.
پس اگر مهریهٔ شما سکه است، محاسبهگرهای «نرخ روز» پاسخ درستی به شما نمیدهند — چون سؤال شما اصلاً سؤال آن فرمول نیست.
یک مثال عددی
فرض کنید عقد در سال ۱۳۸۰ واقع شده، مهریه پانصد هزار تومان وجه نقد بوده و پرداخت در ۱۴۰۵ انجام میشود؛ پس شاخص «سال قبل»، یعنی ۱۴۰۴، در صورت کسر مینشیند.
شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی (با سال پایهٔ ۱۳۹۵ برابر ۱۰۰) در سال ۱۳۸۰ برابر ۹٫۴۲۷ است. برای ۱۴۰۴ عدد ۱۹۶۳٫۵ را به کار میبریم که از ضرب شاخص ۱۴۰۳ در نرخ تورم سالانهٔ ۱۴۰۴ به دست آمده؛ توضیحش پایینتر آمده است. نسبت این دو تقریباً ۲۰۸ برابر است.
بنابراین: ۵۰۰٬۰۰۰ × ۲۰۸ ≈ ۱۰۴ میلیون تومان.
مثال دوم، برای عقدی تازهتر: مهریهٔ ۵۰ میلیون تومانی عقد ۱۳۹۵، که شاخص آن سال همان سال پایه یعنی ۱۰۰ است: ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × (۱۹۶۳٫۵ ÷ ۱۰۰) ≈ ۹۸۲ میلیون تومان.
همین مثالها نشان میدهد چرا این قاعده در سال ۱۳۷۶ وضع شد: بدون آن، مهریهٔ پانصد هزار تومانی سال ۱۳۸۰ امروز هم پانصد هزار تومان میماند.
شاخص کدام سال؟ «سال قبل از تأدیه»
تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ از «شاخص قیمت سالانه زمان تأدیه» سخن گفته و آییننامهٔ اجرایی آن را دقیق کرده است: طبق مادهٔ ۲ آییننامه، متوسط شاخص «سال قبل» مبنای محاسبه است. یعنی برای مهریهای که در ۱۴۰۵ پرداخت میشود، شاخص ۱۴۰۴ در صورت کسر مینشیند. واحد اجرای احکام محاسبه را در زمان اجرا انجام میدهد؛ پس اگر میان دادخواست و اجرای حکم یک سال بگذرد، شاخص تازهتری به کار میرود.
دو قید دیگر هم در همان آییننامه آمده است: اگر مهریه باید از ترکهٔ شوهر فوتشده پرداخت شود، «تاریخ فوت مبنای محاسبه مهریه خواهد بود» (مادهٔ ۳)؛ و اگر زن و شوهر هنگام عقد دربارهٔ محاسبه به نحو دیگری توافق کرده باشند، همان توافق اجرا میشود (تبصرهٔ مادهٔ ۱).
شاخص ۱۴۰۴؛ آنچه منتشر شده و آنچه نه
مادهٔ ۴ آییننامه بانک مرکزی را مکلف کرده شاخص هر سال را «حداکثر تا پایان خردادماه» به قوه قضاییه اعلام کند. جدول رسمی شاخص ۱۴۰۴ را، که بانک مرکزی برای محاسبهٔ مهریه به قوه قضاییه میفرستد، تا زمان نگارش این متن در منابع عمومی نیافتیم. آنچه منتشر شده، نرخ تورم سالانهٔ ۱۴۰۴ است:
بر اساس این گزارش، نرخ تورم سالانه که میانگین تغییرات شاخص در دوازده ماه منتهی به اسفند ۱۴۰۴ نسبت به دوره مشابه پیشین (اسفند ۱۴۰۳) را نشان میدهد، به ۴۸.۳ درصد رسیده است.
این عدد چطور به شاخص ۱۴۰۴ میرسد
نرخ تورم سالانه همان نسبت متوسط شاخص یک سال به متوسط شاخص سال پیش از آن است. پس شاخص ۱۴۰۴ با پایهٔ ۱۳۹۵ از ضرب شاخص ۱۴۰۳ در همین نرخ به دست میآید: ۱۳۲۴ × ۱٫۴۸۳ ≈ ۱۹۶۳٫۵. محاسبهگر مهریهٔ دادیار تا انتشار جدول رسمی با همین عدد کار میکند، و عدد نهایی پرونده را دادگاه یا واحد اجرای احکام تعیین میکند.
یک هشدار: عددی که در خبرها برای شاخص ماهانه میبینید، مثلاً ۵۷۵ برای اسفند ۱۴۰۴ در همان گزارش، با پایهٔ دیگری منتشر شده است. آن را کنار شاخصهای پایهٔ ۱۳۹۵ در یک کسر نگذارید؛ نتیجه چند برابر اشتباه میشود.
| نوع مهریه | مشمول شاخص تورم؟ | مبنای پرداخت |
|---|---|---|
| وجه نقد (ریال یا تومان) | بله | مبلغ عقدنامه × نسبت شاخص |
| سکهٔ تمام بهار آزادی | خیر | تحویل عین سکه یا قیمت روز سکه |
| طلا به وزن مشخص | خیر | قیمت روز همان وزن |
| ملک یا عین معین | خیر | تسلیم همان مال |
| مهریهٔ ترکیبی | فقط جزء نقدی | هر جزء با قاعدهٔ خودش |

تقسیط، جدا از محاسبه است
محاسبهٔ نرخ روز، مبلغ را تعیین میکند؛ اینکه آن مبلغ چگونه پرداخت شود، بحث دیگری است. قانون مدنی از همان ابتدا اجازه داده که برای تأدیهٔ تمام یا بخشی از مهر، مدت یا اقساط قرار داده شود.
و اگر زوج توان پرداخت یکجا نداشته باشد، مسیر او دادخواست اعسار و تقسیط است — که دعوای مستقلی است با ادلهٔ خودش.
پرسشهای پرتکرار
- مهریهٔ سکه به نرخ روز محاسبه میشود؟
- خیر. قاعدهٔ نرخ روز مخصوص مهریهای است که وجه رایج باشد. سکه عین معین است؛ یا خود سکه تحویل میشود یا معادل آن به قیمت روز سکه پرداخت میگردد، نه با شاخص تورم.
- اگر عقد پیش از سال ۱۳۷۶ بوده چه؟
- تبصرهٔ الحاقی ۱۳۷۶ شامل عقدهای پیشین هم میشود. رأی وحدت رویهٔ شمارهٔ ۶۴۷ دیوان عالی کشور به همین موضوع — عطف به ماسبق شدن این تبصره — اختصاص دارد.
- شاخص را از کجا باید گرفت؟
- از شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی. طبق مادهٔ ۲ آییننامهٔ اجرایی، متوسط شاخص سال پیش از پرداخت بر متوسط شاخص سال عقد تقسیم میشود. محاسبهٔ رسمی در پرونده را واحد اجرای احکام یا دادگاه انجام میدهد.
- شاخص ۱۴۰۴ برای محاسبهٔ مهریه چند است؟
- جدول رسمی آن را تا زمان نگارش در منابع عمومی نیافتیم. از ضرب شاخص ۱۴۰۳ در نرخ تورم سالانهٔ ۴۸٫۳ درصدی ۱۴۰۴، که بانک مرکزی اعلام کرده، عدد ۱۹۶۳٫۵ با پایهٔ ۱۳۹۵ به دست میآید. عدد نهایی پرونده را دادگاه یا اجرای احکام تعیین میکند.
- مهریه از ترکهٔ شوهر فوتشده با شاخص کدام سال حساب میشود؟
- طبق مادهٔ ۳ آییننامهٔ اجرایی تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی، در این حالت تاریخ فوت مبنای محاسبهٔ مهریه است.
- محاسبهٔ نرخ روز هزینه دارد؟
- خود محاسبه هزینهای ندارد؛ آنچه هزینه دارد، طرح دعوای مطالبهٔ مهریه است که هزینهٔ دادرسی آن بر مبنای خواسته محاسبه میشود.