سهمالارث؛ قاعدهای که با چند خط محاسبه روشن میشود
تقسیم ترکه پیچیده به نظر میرسد چون همهچیز با هم گفته میشود. اگر به ترتیب پیش بروید — اول طبقه، بعد فرض زوجین، بعد بقیه — سه مرحلهٔ ساده است.
— ۵ دقیقه مطالعه
در این نوشته
مرحلهٔ اول: تعیین طبقه
قانون مدنی دو سبب برای ارث شناخته است: نسب و سبب. سبب، همان رابطهٔ زوجیت است.
وارثان نسبی در سه طبقه قرار میگیرند:
- پدر و مادر، و اولاد و اولاد اولاد؛
- اجداد، و برادر و خواهر و اولاد آنها؛
- اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آنها.
قاعدهٔ حاکم بر این ترتیب ساده و قاطع است: تا وقتی یک نفر از طبقهٔ نزدیکتر زنده باشد، هیچکس از طبقهٔ بعد ارث نمیبرد.
یعنی اگر متوفی یک فرزند داشته باشد، برادر و خواهر او — هر چند بسیار — سهمی نمیبرند. این نخستین چیزی است که باید روشن شود.
مرحلهٔ دوم: سهم زوج یا زوجه
زوج و زوجه، در هر طبقهای که وارثان نسبی باشند، سهم خود را میبرند. سهمشان از اصل ترکه کنار گذاشته میشود و بقیه میان وارثان نسبی تقسیم میگردد.
قانون مدنی این سهمها را چنین تعیین کرده است:
- شوهر: نصف ترکه، اگر زن فرزند یا اولاد اولاد نداشته باشد؛ و ربع ترکه، اگر داشته باشد.
- زن: ربع ترکه، اگر شوهر فرزند یا اولاد اولاد نداشته باشد؛ و ثمن — یعنی یکهشتم — اگر داشته باشد.
نکتهٔ مهم: «اولاد» در این قاعده، فرزندان متوفی است — نه لزوماً فرزند مشترک. پس اگر شوهر از همسر قبلی فرزندی داشته باشد، سهم زن یکهشتم است.
در فرض چند زوجه، همان سهم — ربع یا ثمن — میان آنها بالسویه تقسیم میشود.
| وارث | متوفی اولاد ندارد | متوفی اولاد دارد |
|---|---|---|
| شوهر | نصف ترکه | ربع ترکه |
| زن (یا زنان، بالسویه) | ربع ترکه | ثمن ترکه |
مرحلهٔ سوم: تقسیم باقیمانده
پس از کنار گذاشتن سهم زوج یا زوجه، باقیماندهٔ ترکه میان وارثان طبقهٔ اول تقسیم میشود.
مادهٔ ۹۰۷ حالت متداول را — متوفی بدون پدر و مادر، با فرزند — چنین تعیین کرده است:
- اگر فرزند منحصر به یکی باشد، خواه پسر خواه دختر، تمام ترکه به او میرسد.
- اگر اولاد متعدد ولی همه پسر یا همه دختر باشند، ترکه میان آنها بالسویه تقسیم میشود.
- اگر اولاد متعدد و بعضی پسر و بعضی دختر باشند، پسر دو برابر دختر میبرد.
و مادهٔ ۹۰۶ حالت دیگری را پوشش میدهد: اگر متوفی اولاد یا اولاد اولاد نداشته باشد، هر یک از ابوین در صورت انفراد، تمام ارث را میبرد.
یک مثال کامل
فرض کنید مردی فوت کرده و وارثان او یک همسر، دو پسر و یک دختر هستند. ترکه را صد واحد در نظر بگیرید.
گام یک — طبقه. فرزندان در طبقهٔ اولاند؛ پس برادر و خواهر متوفی سهمی ندارند.
گام دو — سهم زوجه. متوفی اولاد دارد، پس سهم زن ثمن است: صد تقسیم بر هشت، یعنی ۱۲٫۵ واحد.
گام سه — باقیمانده. ۸۷٫۵ واحد میان دو پسر و یک دختر تقسیم میشود. پسر دو برابر دختر میبرد، پس ترکه به پنج سهم تقسیم میشود: هر پسر دو سهم و دختر یک سهم.
۸۷٫۵ تقسیم بر پنج برابر است با ۱۷٫۵. پس هر پسر ۳۵ واحد و دختر ۱۷٫۵ واحد میبرد.
بررسی: ۱۲٫۵ + ۳۵ + ۳۵ + ۱۷٫۵ = ۱۰۰ واحد.
اگر تنها وارث، همسر باشد
مادهٔ ۹۴۹ این حالت را جداگانه پیشبینی کرده است. در صورت نبود هیچ وارث دیگری جز زوج یا زوجه، شوهر تمام ترکهٔ زن متوفای خود را میبرد، لیکن زن فقط نصیب خود را میبرد و بقیه حکم دیگری دارد.
این یکی از نامتقارنترین قواعد ارث است و در عمل، وقتی زنی بدون فرزند و بدون وارث نسبی فوت میکند یا مردی در همان وضعیت، تعیینکننده میشود.
پرسشهای پرتکرار
- سهم زن از ارث شوهر چقدر است؟
- اگر شوهر اولاد نداشته باشد، ربع ترکه؛ و اگر اولاد داشته باشد، ثمن یعنی یکهشتم. در فرض چند زوجه، همین سهم میان آنها بالسویه تقسیم میشود.
- آیا برادر متوفی با وجود فرزند ارث میبرد؟
- خیر. برادر و خواهر در طبقهٔ دوماند و تا وقتی یک نفر از طبقهٔ اول — پدر، مادر، فرزند یا نوه — زنده باشد، طبقهٔ دوم ارث نمیبرد.
- مهریه پیش از تقسیم ارث پرداخت میشود؟
- مهریه از دیون متوفی است و مانند سایر دیون، پیش از تقسیم ترکه از آن کسر میشود. سهمالارث بر خالص ترکه محاسبه میگردد.
- زن از زمین و ساختمان ارث میبرد؟
- قواعد ارث زوجه از اموال غیرمنقول، احکام اختصاصی خود را دارد که در قانون مدنی آمده است. برای یک پروندهٔ مشخص، این احکام باید جداگانه بررسی شود.