هزینهٔ دادرسی؛ بر چه مبنایی حساب میشود و چه زمانی معاف میشوید
هزینهٔ دادرسی درصدی از خواسته است و در هر مرحله درصد متفاوتی دارد. و برای کسی که توان پرداخت ندارد، قانون راهی گذاشته که باید در زمان درست مطرح شود.
— ۴ دقیقه مطالعه
در این نوشته
هزینهٔ دادرسی شامل چه چیزهایی است؟
قانون آیین دادرسی مدنی، هزینهٔ دادرسی را در مادهٔ ۵۰۲ تعریف کرده است و تعریفش کوتاه است: هزینهٔ برگهایی که به دادگاه تقدیم میشود، و هزینهٔ قرارها و احکام دادگاه.
مادهٔ ۵۰۳ دامنهٔ آن را باز میکند و دادخواستهای گوناگون را نام میبرد: دادخواست کتبی یا شفاهی، اعم از دادخواست بدوی، اعتراض به حکم غیابی، دعوای متقابل، ورود و جلب ثالث، و اعتراض شخص ثالث.
یعنی تقریباً هر ورود تازهای به پرونده، هزینهٔ خودش را دارد.
نرخها، مرحله به مرحله
درصدها در خود قانون آیین دادرسی مدنی نیامدهاند؛ مبنای آنها بند ۱۲ مادهٔ ۳ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت است و ارقام پایه در جدول شمارهٔ ۱۶ قوانین بودجه بهروز میشوند. این درصدها در بودجههای سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵ ثابت بودهاند:
- مرحلهٔ بدوی، تا بهای خواستهٔ دویست میلیون ریال: دو و نیم درصد؛
- مرحلهٔ بدوی، نسبت به مازاد بر دویست میلیون ریال: سه و نیم درصد؛
- واخواهی و تجدیدنظر: چهار و نیم درصد محکومٌبه؛
- فرجامخواهی، اعادهٔ دادرسی و اعتراض ثالث: پنج و نیم درصد محکومٌبه.
دو نکتهٔ عملی: مبنای مرحلهٔ بدوی بهای خواسته است، و مبنای مراحل بالاتر محکومٌبه. و درصد بدوی پلکانی است — نه یک نرخ واحد بر کل مبلغ.
| مرحله | نرخ | مبنا |
|---|---|---|
| بدوی، تا ۲۰۰ میلیون ریال | ۲٫۵٪ | بهای خواسته |
| بدوی، مازاد بر ۲۰۰ میلیون ریال | ۳٫۵٪ | بهای خواسته |
| واخواهی و تجدیدنظر | ۴٫۵٪ | محکومٌبه |
| فرجامخواهی | ۵٫۵٪ | محکومٌبه |
| اعادهٔ دادرسی و اعتراض ثالث | ۵٫۵٪ | محکومٌبه |
اعسار از هزینهٔ دادرسی؛ زمان طرح، تعیینکننده است
قانون برای کسی که توان پرداخت هزینه را ندارد، راهی گذاشته است — اما با قید زمانی.
مادهٔ ۵۰۴ معسر از هزینهٔ دادرسی را چنین تعریف کرده است: کسی که به واسطهٔ عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود، بهطور موقت قادر به تأدیهٔ آن نیست.
کلمهٔ «موقت» را جدی بگیرید: این اعسار، اعلام ورشکستگی نیست؛ ناتوانی موقت در پرداخت یک هزینهٔ مشخص است.
و مادهٔ ۵۰۵ زمان طرح را مقید کرده: ادعای اعسار از پرداخت هزینهٔ دادرسی ضمن درخواست نخستین یا تجدیدنظر یا فرجام مطرح میشود.
یعنی نمیتوان اول دادخواست داد و بعد به فکر اعسار افتاد.
ادلهٔ اعسار و آنچه پس از اثبات به دست میآید
مادهٔ ۵۰۶ یکی از ادلهٔ رایج را نام برده است: اگر دلیل اعسار شهادت شهود باشد، باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از اشخاصی که از وضعیت مالی و زندگانی او مطلعاند ضمیمه شود.
و مادهٔ ۵۱۳ میگوید پس از اثبات اعسار، معسر میتواند از مزایایی استفاده کند که نخستین آنها معافیت موقت از تأدیهٔ تمام یا قسمتی از هزینهٔ دادرسی است.
دو نکتهٔ مهم: معافیت موقت است — با بهبود وضعیت مالی قابل بازنگری است. و معافیت از هزینهٔ دادرسی باید برای هر دعوا بهطور جداگانه تحصیل شود، هرچند معسر میتواند در تمام مراحل مربوط به همان دعوا از آن استفاده کند.
هزینهٔ دادرسی را میتوان از طرف مقابل گرفت
این نکتهای است که بسیاری از خواهانها از آن استفاده نمیکنند.
مادهٔ ۵۱۹، خسارات دادرسی را چنین تعریف کرده است: هزینهٔ دادرسی، حقالوکالهٔ وکیل، و هزینههای دیگری که بهطور مستقیم مربوط به دادرسی بوده است.
یعنی اگر در دعوا پیروز شوید، میتوانید هزینهای را که پرداختهاید از محکومٌعلیه مطالبه کنید — مشروط بر آنکه آن را در ستون خواسته آورده باشید.
مطالبه نکردن، به معنای صرفنظر کردن است. این یک سطر در دادخواست است که اغلب فراموش میشود.
پرسشهای پرتکرار
- هزینهٔ دادرسی چند درصد است؟
- در مرحلهٔ بدوی تا دویست میلیون ریال دو و نیم درصد و نسبت به مازاد سه و نیم درصد؛ در واخواهی و تجدیدنظر چهار و نیم درصد؛ و در فرجام، اعادهٔ دادرسی و اعتراض ثالث پنج و نیم درصد.
- اعسار از هزینهٔ دادرسی را کی باید مطرح کرد؟
- طبق مادهٔ ۵۰۵، ضمن درخواست نخستین یا تجدیدنظر یا فرجام. طرح آن پس از تقدیم دادخواست، با قید زمانی همین ماده روبهرو میشود.
- آیا میتوان هزینه را از طرف مقابل گرفت؟
- بله. مادهٔ ۵۱۹ هزینهٔ دادرسی را جزو خسارات دادرسی دانسته است، اما باید در ستون خواسته صریحاً مطالبه شود.
- معافیت از هزینه دائمی است؟
- خیر. مادهٔ ۵۱۳ آن را معافیت موقت دانسته و مادهٔ ۵۰۸ تصریح کرده که برای هر دعوا جداگانه تحصیل میشود.