دادگاه و دادرسی

واخواهی، تجدیدنظر، فرجام و اعادهٔ دادرسی؛ کدام اعتراض برای کدام رأی

چهار راه اعتراض به رأی دادگاه، هرکدام برای رأی خاصی است: غیابی، قابل تجدیدنظر، قطعی در موارد محدود، یا قطعی با دلیل تازه. اینکه کجا رسیدگی می‌شود، به چه دلیلی پذیرفته می‌شود و آیا اجرای رأی را متوقف می‌کند.

— ۸ دقیقه مطالعه

در این نوشته
  1. چهار اعتراض در یک نگاه
  2. مهلت‌ها را از کجا حساب کنیم؟
  3. واخواهی: وقتی در غیاب شما رأی داده‌اند
  4. تجدیدنظر: بررسی دوباره در دادگاه بالاتر
  5. رأی دادگاه صلح: اصل بر قطعی بودن است
  6. فرجام: دیوان عالی کشور فقط انطباق با قانون را می‌سنجد
  7. اعادهٔ دادرسی: آخرین راه، فقط به هفت جهت
  8. در پروندهٔ کیفری
پله‌های سفید یک راه‌پله با نردهٔ فلزی مشکی و نقش‌های اسلیمی، رو به بالا

چهار اعتراض در یک نگاه

نام این چهار اعتراض را زیاد می‌شنوید، اما هرکدام فقط به کار نوع خاصی از رأی می‌آید. اولین پرسش همیشه این است: رأی غیابی است یا حضوری، و قطعی شده یا نه؟

واخواهی، تجدیدنظر، فرجام و اعادهٔ دادرسی در امور حقوقی
واخواهیتجدیدنظرفرجاماعادهٔ دادرسی
علیه چه رأییرأی غیابیرأی بدوی قابل تجدیدنظررأی قطعی، فقط در موارد قانونرأی قطعی
کجاهمان دادگاهدادگاه تجدیدنظر استاندیوان عالی کشورهمان دادگاه صادرکنندهٔ حکم
به چه دلیلیدفاعی که در غیاب مطرح نشدیکی از جهات مادهٔ ۳۴۸مغایرت رأی با شرع یا قانونفقط هفت جهت مادهٔ ۴۲۶
مهلت، مقیم ایران۲۰ روز از ابلاغ واقعی۲۰ روز۲۰ روز۲۰ روز

مهلت‌ها را از کجا حساب کنیم؟

همهٔ این مهلت‌ها برای مقیم خارج از کشور دو ماه است و از ابلاغ شروع می‌شود، نه از روز صدور رأی. قاعده‌های محاسبه، از جمله روز تعطیل، را در راهنمای مهلت اعتراض به رأی آورده‌ایم؛ اینکه ابلاغ واقعی و قانونی چه فرقی دارد، در مطلب ابلاغیهٔ الکترونیکی.

واخواهی: وقتی در غیاب شما رأی داده‌اند

رأی دادگاه اصولاً حضوری است. مادهٔ ۳۰۳ آن را فقط وقتی غیابی می‌داند که خوانده یا وکیل و نمایندهٔ او در هیچ جلسه‌ای حاضر نشده، دفاع کتبی هم نفرستاده، «و یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد». کسی که به ضرر او رأی غیابی صادر شده، می‌تواند در همان دادگاه واخواهی کند و دفاعی را که فرصتش را نداشت، این بار مطرح کند.

مهلت ۲۰ روز از ابلاغ واقعی است. اگر رأی فقط ابلاغ قانونی شده و از آن خبر نداشته‌اید، تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۳۰۶ اجازه داده باز هم دادخواست واخواهی بدهید؛ دادگاه خارج از نوبت دربارهٔ قبول آن تصمیم می‌گیرد و قرار قبول، مانع اجرای حکم است. مادهٔ ۳۰۶ چهار عذر موجه هم برای دیر رسیدن واخواهی شمرده است: بیماری مانع حرکت، فوت پدر، مادر، همسر یا فرزند، حادثهٔ قهری مثل سیل و زلزله، و بازداشت.

تجدیدنظر: بررسی دوباره در دادگاه بالاتر

مادهٔ ۳۳۰ قاعده را برعکس گذاشته است: آرای دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور حقوقی «قطعی است، مگر در مواردی که طبق قانون قابل درخواست تجدیدنظر باشد». اما فهرست مادهٔ ۳۳۱ آن‌قدر گسترده است که بیشتر احکام دادگاه‌های عمومی را در بر می‌گیرد: هر دعوای مالی بیش از سه میلیون ریال، همهٔ دعاوی غیرمالی و حکم متفرعات دعوا. استثنایش حکمی است که به اقرار در دادگاه یا به نظر کارشناسی مستند باشد که طرفین کتباً قاطع دعوا دانسته‌اند.

مرجع رسیدگی، دادگاه تجدیدنظر مرکز استان است (مادهٔ ۳۳۴) و درخواست باید دست‌کم به یکی از پنج جهت مادهٔ ۳۴۸ تکیه کند؛ از بی‌اعتباری مستندات دادگاه تا مخالفت رأی با قانون. تا وقتی مهلت تجدیدنظر نگذشته یا درخواست رسیدگی نشده، رأی قطعی نیست و به حکم مادهٔ ۱ قانون اجرای احکام مدنی، حکمی که قطعی نشده اجرا نمی‌شود.

رأی دادگاه صلح: اصل بر قطعی بودن است

دادگاه صلح، که قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ ایجاد کرد و بخشی از دعاوی کوچک را به آن سپرد، قاعدهٔ دیگری دارد. طبق تبصرهٔ ۶ مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف، رأی آن قطعی است مگر در این موارد، که در دادگاه تجدیدنظر استان قابل اعتراض‌اند:

  • دعوای مالی که خواسته‌اش بیش از نصف نصاب یک میلیارد ریالی دادگاه صلح باشد؛
  • دیه یا ارش بیش از یک‌دهم دیهٔ کامل، در جرائم غیرعمدی ناشی از کار یا رانندگی؛
  • دعاوی تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق، مهریه، نفقه و جهیزیه، و تخلیهٔ عین مستأجره و تعدیل اجاره‌بها؛
  • و چند مورد کیفری که تبصره شمرده است.

پس اگر دعوای مالی ۴۰۰ میلیون ریالی در دادگاه صلح به ضررتان تمام شد، راه تجدیدنظر بسته است.

فرجام: دیوان عالی کشور فقط انطباق با قانون را می‌سنجد

رسیدگی فرجامی به تعریف مادهٔ ۳۶۶، «تشخیص انطباق یا عدم انطباق رأی» با موازین شرعی و مقررات قانونی است؛ دیوان عالی کشور دوباره به ماهیت اختلاف رسیدگی نمی‌کند. و فرجام برای همهٔ آرا باز نیست:

  • رأی دادگاه تجدیدنظر فقط اگر دربارهٔ اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر یا وقف باشد (مادهٔ ۳۶۸).
  • رأی بدوی که به تجدیدنظر برده نشد و قطعی شد، فقط اگر خواسته‌اش بیش از بیست میلیون ریال باشد یا به همان موضوعات به‌علاوهٔ ثلث، حبس و تولیت مربوط باشد (مادهٔ ۳۶۷).

برخلاف تجدیدنظر، درخواست فرجام اجرای حکم را متوقف نمی‌کند. به حکم مادهٔ ۳۸۶، در محکوم‌به مالی دادگاه می‌تواند پیش از اجرا از محکوم‌له تأمین بگیرد، و در محکوم‌به غیرمالی اگر محکوم‌علیه تأمین بدهد، اجرا تا رأی فرجامی به تأخیر می‌افتد.

نمودار مسیر اعتراض به رأی حقوقی از رأی بدوی تا واخواهی، تجدیدنظر و فرجام، و اعادهٔ دادرسی علیه رأی قطعی
هر پله فقط برای رأیی باز است که شرطش را دارد؛ اعادهٔ دادرسی بیرون از این پله‌ها و فقط علیه رأی قطعی است.نمودار: دادیار

اعادهٔ دادرسی: آخرین راه، فقط به هفت جهت

وقتی رأی قطعی شده، راه عادی اعتراض بسته است. اعادهٔ دادرسی استثنایی است که فقط به یکی از هفت جهت مادهٔ ۴۲۶ پذیرفته می‌شود؛ از جمله اینکه حکم به بیش از خواسته صادر شده باشد، طرف مقابل حیله‌ای به کار برده باشد که در حکم مؤثر بوده، حکم به سندی تکیه کرده باشد که بعداً جعلی بودنش ثابت شده، یا مدرکی به دست آمده باشد که در جریان دادرسی از متقاضی پنهان مانده بود.

دادخواست به همان دادگاهی داده می‌شود که حکم را صادر کرده (مادهٔ ۴۳۳)، و مهلتش ۲۰ روز است: برای رأی حضوری قطعی از ابلاغ، و برای رأی غیابی از پایان مهلت واخواهی و تجدیدنظر (مادهٔ ۴۲۷). اثرش بر اجرا به نوع محکوم‌به بستگی دارد: اگر غیرمالی باشد، با قبول درخواست اجرا متوقف می‌شود؛ اگر مالی باشد، دادگاه از محکوم‌له تأمین می‌گیرد و اجرا ادامه می‌یابد (مادهٔ ۴۳۷).

در پروندهٔ کیفری

همین چهار نام در آیین دادرسی کیفری هم هست، با قاعده‌های خودش. رأی غیابی در همهٔ جرائم، جز آن‌ها که فقط جنبهٔ حق‌اللهی دارند، ظرف ۲۰ روز از ابلاغ واقعی در همان دادگاه قابل واخواهی است (مادهٔ ۴۰۶). آرای کیفری در دادگاه تجدیدنظر استان یا دیوان عالی کشور قابل اعتراض‌اند، مگر در جرائم تعزیری درجهٔ هشت و جرائمی که دیه یا ارش آن‌ها کمتر از یک‌دهم دیهٔ کامل است (مادهٔ ۴۲۷). اعادهٔ دادرسی کیفری هم جهات جداگانه‌ای دارد که مادهٔ ۴۷۴ شمرده است.

پرسش‌های پرتکرار

فرق واخواهی و تجدیدنظر چیست؟
واخواهی فقط برای رأی غیابی است و در همان دادگاه صادرکننده رسیدگی می‌شود. تجدیدنظر برای رأی بدوی قابل تجدیدنظر است و در دادگاه تجدیدنظر استان رسیدگی می‌شود. رأی غیابی پس از مهلت واخواهی، حسب مورد قابل تجدیدنظر هم هست.
رأی غیابی یعنی چه؟
طبق مادهٔ ۳۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی، رأیی که خوانده یا نمایندهٔ او در هیچ جلسه‌ای حاضر نشده و دفاع کتبی نکرده، یا اخطاریه به او ابلاغ واقعی نشده باشد. در غیر این صورت، رأی حضوری است.
کدام آرا قابل فرجام در دیوان عالی کشور است؟
از آرای دادگاه تجدیدنظر فقط احکام راجع به اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر و وقف. رأی بدوی قطعی‌شده بدون تجدیدنظر هم فقط در موارد مادهٔ ۳۶۷، مثل خواستهٔ بیش از بیست میلیون ریال.
اعادهٔ دادرسی در چه مواردی پذیرفته می‌شود؟
فقط به هفت جهت مادهٔ ۴۲۶؛ مثل حکم به بیش از خواسته، تضاد دو حکم در یک دعوا، حیلهٔ مؤثر طرف مقابل، سند جعلی مبنای حکم، یا مدرکی که در دادرسی مکتوم بوده. مهلت آن ۲۰ روز است.
آیا رأی دادگاه صلح قابل تجدیدنظر است؟
اصل بر قطعی بودن است. طبق تبصرهٔ ۶ مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف، فقط در موارد شمرده‌شده قابل تجدیدنظر است؛ از جمله دعوای مالی بیش از نصف نصاب یک میلیارد ریالی، و دعاوی تخلیه، مهریه و تصرف عدوانی.
با درخواست فرجام، اجرای حکم متوقف می‌شود؟
نه. طبق مادهٔ ۳۸۶، فرجام‌خواهی اجرای حکم را تا نقض آن به تأخیر نمی‌اندازد؛ در محکوم‌به مالی ممکن است از محکوم‌له تأمین گرفته شود و در غیرمالی، با تأمین محکوم‌علیه اجرا عقب می‌افتد.