ابلاغیهٔ الکترونیکی؛ ابلاغ واقعی و قانونی و روزی که مهلت‌ها شروع می‌شوند

ابلاغیهٔ الکترونیکی چیست؟

ابلاغیهٔ الکترونیکی همان برگه‌ای است که دادگاه، دادسرا یا شورای حل اختلاف پیش‌تر با مأمور ابلاغ به نشانی شما می‌فرستاد — اخطاریهٔ جلسه، احضاریه، دادنامه یا اجرائیه — با این تفاوت که حالا در سامانهٔ ابلاغ و به حساب کاربری خودتان فرستاده می‌شود. این حساب را ثبت‌نام در سامانهٔ ثنا می‌سازد.

آیین‌نامه‌ای که این روش را سامان داده، ابلاغ الکترونیکی را «ارسال الکترونیکی اوراق قضایی و آگهی‌ها از طریق سامانهٔ ابلاغ» تعریف کرده و ثنا را «سامانهٔ ثبت نام الکترونیکی» که با آن حساب کاربری دریافت می‌شود.

پایهٔ قانونی این روش در قانون آیین دادرسی کیفری است. مادهٔ ۱۷۵ استفاده از سامانه‌های رایانه‌ای و مخابراتی را برای «ابلاغ اوراق قضائی» مجاز کرده، و مادهٔ ۶۵۵ — که سال ۱۳۹۳ به قانون افزوده شد — صورت الکترونیکی ابلاغ اوراق قضایی را در همهٔ پرونده‌ها، حقوقی و کیفری، «کافی و معتبر» دانسته است. تبصرهٔ ۳ همین ماده، مراجعان به دادگستری را موظف کرده شمارهٔ همراه و نشانی پست الکترونیکی خود را در اختیار قوهٔ قضاییه بگذارند.

مادهٔ ۱۳ آیین‌نامه؛ سه جمله‌ای که تکلیف ابلاغ را روشن می‌کند

قاعدهٔ اصلی ابلاغ الکترونیکی در خود قانون نیامده؛ در «آیین‌نامهٔ نحوهٔ استفاده از سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی» آمده که ۲۴ مرداد ۱۳۹۵ به تصویب رئیس قوهٔ قضاییه رسیده است. مادهٔ ۱۳ این آیین‌نامه در سه جمله، سه حکم جدا دارد:

رسیدن، دیدن، ندیدن

۱. رسیدن یعنی ابلاغ. همین که برگه به حساب کاربری شما برسد، ابلاغ انجام شده است. در این جمله، دیده شدن برگه شرط نیست. ۲. دیدن یعنی ابلاغ واقعی. سامانه زمان باز کردن برگه را ثبت می‌کند و از همان لحظه «کلیهٔ آثار ابلاغ واقعی» بر آن بار می‌شود. ورود به حساب و دیدن برگه، رسید شماست. ۳. ندیدن یعنی امتناع. تبصرهٔ ۲ همین ماده، خودداری از مراجعه به سامانهٔ ابلاغ را «به منزلهٔ استنکاف از قبول اوراق قضایی موضوع مادهٔ ۷۰» قانون آیین دادرسی مدنی می‌داند؛ یعنی همان وضعی که مأمور ابلاغ برگه را به در خانه می‌چسباند.

راه گفتن «خبر نداشتم» هم فقط یکی است. تبصرهٔ ۱ می‌گوید مخاطب «در صورتی می‌تواند اظهار بی‌اطلاعی کند که ثابت نماید به لحاظ عدم دسترسی یا نقص در سامانهٔ رایانه‌ای و سامانهٔ مخابراتی از مفاد ابلاغ مطلع نشده است». بار اثبات بر دوش کسی است که ادعا می‌کند، نه دادگاه.

ابلاغ واقعی و ابلاغ قانونی چه فرقی دارند؟

این دو اصطلاح از روزگار برگه‌های کاغذی آمده‌اند و ابلاغ الکترونیکی همان‌ها را به کار گرفته است. ابلاغ واقعی یعنی برگه به دست خود شخص برسد: مأمور ابلاغ طبق مادهٔ ۶۸ قانون آیین دادرسی مدنی موظف است اوراق را «به شخص خوانده تسلیم» کند و رسید بگیرد. ابلاغ قانونی ابلاغی است که قانون معتبرش می‌داند، اما برگه به دست خود شخص نرسیده: تحویل به یکی از بستگان یا خادمانی که اهمیت برگه را تشخیص می‌دهند (مادهٔ ۶۹)، یا الصاق نسخهٔ دوم به نشانی وقتی کسی در محل نیست یا از گرفتن برگه سر باز می‌زند (مادهٔ ۷۰).

در سامانهٔ ثنا، معادل «تحویل به خود شخص» باز کردن برگه در حساب کاربری است و معادل «چسباندن به در خانه»، سر نزدن به سامانه. قانون این تفاوت را بی‌اثر نگذاشته است: بعضی مهلت‌ها فقط با ابلاغ واقعی شروع می‌شوند.

مهلت از چه روزی شمرده می‌شود؟

از فردای روز ابلاغ. مادهٔ ۴۴۵ قانون آیین دادرسی مدنی می‌گوید در موعدی که ابتدای آن تاریخ ابلاغ است، «روز ابلاغ و اعلام و همچنین روز اقدام جزء مدت محسوب نمی‌شود». اگر برگه‌ای دوشنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۵ ابلاغ شده باشد، روز اول مهلت ۲۱ مهر است و روز بیستم، یکشنبه ۱۰ آبان.

دو قاعدهٔ دیگر شمارش را کامل می‌کنند. طبق مادهٔ ۴۴۴، اگر روز آخر موعد با تعطیل ادارات مصادف شود، آن روز به حساب نمی‌آید و مهلت به نخستین روزی می‌رسد که ادارات باز می‌شوند؛ تعطیلات میانهٔ مهلت اما از آن کم نمی‌شوند. مادهٔ ۴۴۳ هم ماه را در شمارش مواعد «سی روز» تعریف کرده است؛ پس مهلت دوماههٔ کسی که خارج از کشور زندگی می‌کند، شصت روز است.

در ابلاغ الکترونیکی، تاریخ ابلاغ را از خود سامانه بخوانید. اگر برگه را باز کرده‌اید، زمان رؤیت ثبت شده است. اگر باز نکرده‌اید، مادهٔ ۱۳ آیین‌نامه همان رسیدن برگه به حساب را ابلاغ می‌داند و تبصرهٔ مادهٔ ۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی، تاریخ امتناع از گرفتن اوراق را تاریخ ابلاغ حساب می‌کند. امن‌ترین فرض این است که مهلت از روز رسیدن برگه به حساب شروع شده، نه از روزی که آن را باز کرده‌اید؛ و اقدام را هم به روز آخر نگذارید.

شمارش گام‌به‌گام، حالت تعطیلی روز آخر و مهلت مقیمان خارج را در مواعد قانونی؛ روز اول و روز آخر چگونه شمرده می‌شود آورده‌ایم؛ تاریخ پایان را هم می‌توانید با محاسبه‌گر مواعد بگیرید.

کدام مهلت با کدام ابلاغ شروع می‌شود؟

مهلت تجدیدنظرخواهی با هر ابلاغی شروع می‌شود؛ مهلت واخواهی از حکم غیابی فقط با ابلاغ واقعی.

در دعوای حقوقی، مادهٔ ۳۳۶ قانون آیین دادرسی مدنی مهلت تجدیدنظرخواهی را برای مقیمان ایران بیست روز و برای مقیمان خارج دو ماه «از تاریخ ابلاغ یا انقضای مدت واخواهی» قرار داده است. اما مهلت واخواهی از حکم غیابی، طبق مادهٔ ۳۰۶، از «تاریخ ابلاغ واقعی» شمرده می‌شود. اگر حکم فقط ابلاغ قانونی شده باشد، به حکم تبصرهٔ ۱ همین ماده ابلاغ معتبر است و حکم پس از قطعی شدن اجرا می‌شود، ولی محکوم‌علیه می‌تواند با ادعای بی‌اطلاعی از مفاد رأی دادخواست واخواهی بدهد؛ دادگاه خارج از نوبت دربارهٔ آن تصمیم می‌گیرد و قرار قبول دادخواست، اجرای حکم را متوقف می‌کند.

ابلاغ واقعی در حضوری یا غیابی بودن خود حکم هم نقش دارد. مادهٔ ۳۰۳ می‌گوید حکم دادگاه حضوری است، مگر اینکه خوانده در هیچ جلسه‌ای حاضر نشده و دفاع کتبی هم نفرستاده باشد «و یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد».

در پروندهٔ کیفری هم همین منطق برقرار است. طبق مادهٔ ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری، حکم غیابی محکومیت ظرف بیست روز «از تاریخ ابلاغ واقعی» قابل واخواهی است و اگر حکم ابلاغ واقعی نشده باشد، محکوم‌علیه می‌تواند ظرف بیست روز از تاریخ اطلاع واخواهی کند و اجرای رأی متوقف می‌شود. مهلت تجدیدنظر و فرجام کیفری را هم مادهٔ ۴۳۱ بیست روز از تاریخ ابلاغ رأی یا انقضای مهلت واخواهی تعیین کرده است. جدول همهٔ این مهلت‌ها را در راهنمای مهلت‌های اعتراض به رأی ببینید.

اگر حساب ثنا ندارید یا به آن دسترسی نداشته‌اید

نداشتن حساب ثنا جلوی ابلاغ را نمی‌گیرد؛ فقط راهش را یک بار کاغذی می‌کند. مادهٔ ۱۵ آیین‌نامه می‌گوید اگر شمارهٔ همراه یا پست الکترونیکی مخاطب در دسترس نباشد، مفاد ابلاغیه با ابلاغنامهٔ کاغذی در اقامتگاهش ابلاغ می‌شود و در همان برگه به او تکلیف می‌شود برای گرفتن حساب کاربری ثبت‌نام کند، چون «کلیهٔ ابلاغ‌های بعدی» از راه سامانه انجام خواهد شد. اگر همین ابلاغنامه ابلاغ واقعی شود، ابلاغ‌های بعدی فقط از راه سامانه انجام می‌شود و پیوست‌های برگه هم در هر حال فقط الکترونیکی ابلاغ می‌شوند. به حکم مادهٔ ۱۴، اگر شمارهٔ همراه یا پست الکترونیکی‌تان در دسترس باشد، رسیدن برگه به سامانه از همین راه به شما اطلاع داده می‌شود.

اگر حساب دارید اما به آن دسترسی نداشته‌اید — بیمارستان بوده‌اید، سامانه خطا می‌داده یا خط تلفنتان قطع بوده — تنها تکیه‌گاهتان تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱۳ است و باید «عدم دسترسی یا نقص در سامانه» را ثابت کنید. مدرکش را همان روز نگه دارید: تصویر صفحهٔ خطا با تاریخ و ساعت، گواهی بستری، یا نامهٔ اپراتور.

در احضار متهم، قانون آیین دادرسی کیفری دو راه دیگر هم گذاشته است. مادهٔ ۱۷۸ «نرسیدن یا دیر رسیدن احضاریه به گونه‌ای که مانع از حضور شود» را عذر موجه می‌داند، و طبق تبصرهٔ مادهٔ ۱۷۹، اگر احضاریه ابلاغ قانونی شده باشد و بازپرس احتمال دهد متهم از آن مطلع نشده، او را فقط یک بار دیگر احضار می‌کند.

پیامک ابلاغیه آمده؛ از کجا و چطور ببینم؟

پیامک فقط خبر می‌دهد؛ خود ابلاغیه در حساب ثنای شماست. در هشداری دربارهٔ ابلاغیه‌های جعلی در پیام‌رسان‌ها، که روزنامهٔ شرق ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ از قول رئیس کل دادگستری استان گلستان منتشر کرد، مسیر رسمی این‌طور آمده است: