دیه و تصادف

نرخ دیه در سال ۱۴۰۵؛ عدد رسمی، ماه‌های حرام و قاعده‌ای که دیه را یک‌سوم بیشتر می‌کند

دیه عددی نیست که هر سال از جایی شنیده شود؛ مادهٔ ۵۴۹ قانون مجازات اسلامی تعیین آن را هر سال به رئیس قوهٔ قضاییه سپرده و بخشنامهٔ سالانه، همان عدد رسمی است.

— ۶ دقیقه مطالعه

در این نوشته
  1. عدد رسمی سال ۱۴۰۵
  2. چرا این عدد هر سال عوض می‌شود؟
  3. تغلیظ دیه؛ شرطی که اغلب اشتباه نقل می‌شود
  4. دیهٔ اعضا چگونه از این عدد درمی‌آید؟
  5. جدول دیهٔ صدمات رایج در ۱۴۰۵
  6. اگر مصدوم زن باشد
  7. دیهٔ زن و مرد
ماشین‌حساب، اسکناس و برگه‌های محاسبه روی میز کار

عدد رسمی سال ۱۴۰۵

بخشنامهٔ دیهٔ سال ۱۴۰۵ قوهٔ قضاییه، دیهٔ کامل را در ماه‌های غیرحرام ۲۱ میلیارد ریال — یعنی ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان — تعیین کرده است. این بخشنامه در ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ ابلاغ شد.

برای ماه‌های حرام، همان عدد با ضریب تغلیظ محاسبه می‌شود و به ۲۸ میلیارد ریال — یعنی ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان — می‌رسد.

هر دو عدد، دیهٔ کامل مرد مسلمان است. دیه‌های جزئی — یعنی دیهٔ اعضا و منافع — نسبتی از همین عدد‌اند.

۲۱ میلیارد ریال
دیهٔ کامل در ماه‌های غیرحرام، سال ۱۴۰۵ (معادل ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان)بخشنامهٔ دیهٔ سال ۱۴۰۵ قوهٔ قضاییه، ابلاغ ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ — ثبت‌شده در میز دادهٔ دادیار —

چرا این عدد هر سال عوض می‌شود؟

چون خود قانون آن را متغیر تعریف کرده است. مادهٔ ۵۴۹ قانون مجازات اسلامی می‌گوید موارد دیهٔ کامل همان است که در شرع تعیین شده، و میزان آن در ابتدای هر سال توسط رئیس قوهٔ قضاییه به تفصیل و بر اساس نظر مقام رهبری تعیین و اعلام می‌شود.

نتیجهٔ عملی این جمله را کمتر کسی می‌گوید: عدد دیه، تابع تاریخ وقوع جنایت یا تاریخ پرداخت است، نه تابع سالی که در آن جستجو می‌کنید. رویهٔ رایج، محاسبه بر مبنای نرخ زمان پرداخت است، و همین است که باعث می‌شود پرونده‌های قدیمی با عدد امروز تسویه شوند.

خودروها در یکی از خیابان‌های شلوغ تهران
خیابان خیام در تهران.عکس: somiz، CC BY-SA ۲.۰، ویکی‌مدیا

تغلیظ دیه؛ شرطی که اغلب اشتباه نقل می‌شود

مادهٔ ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی، قاعدهٔ افزایش یک‌سومی دیه را با دو شرط دقیق نوشته است، و هر دو شرط مهم‌اند:

  • هم رفتار مرتکب و هم فوت مجنیٌ‌علیه باید در ماه‌های حرام — محرم، رجب، ذی‌القعده و ذی‌الحجه — یا در محدودهٔ حرم مکه واقع شود.
  • این حکم، عمدی و غیرعمدی بودن جنایت را تفکیک نمی‌کند؛ در هر دو حالت جاری است.

و یک جملهٔ صریح در پایان ماده: «سایر مکان‌ها و زمان‌های مقدس و متبرک مشمول حکم تغلیظ دیه نیست.»

دو برداشت رایج که با متن ماده نمی‌خواند: اینکه تغلیظ فقط با وقوع حادثه در ماه حرام محقق می‌شود (نه — فوت هم باید در ماه حرام باشد)، و اینکه تغلیظ شامل دیهٔ اعضا هم می‌شود (ماده از «دیهٔ نفس» سخن گفته است).

دیهٔ کامل ۱۴۰۵ در یک نگاه
حالتریالتومان
ماه غیرحرام۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۲٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰
ماه حرام (با تغلیظ یک‌سوم)۲۸٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۲٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰
یک‌درصد دیه (مبنای دیه‌های جزئی)۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰

دیهٔ اعضا چگونه از این عدد درمی‌آید؟

دیهٔ اعضا و منافع، نسبتی از دیهٔ کامل است و در خود قانون با کسر بیان شده — نه با عدد. برای نمونه، مادهٔ ۷۰۹ جراحات سر و صورت را درجه‌بندی کرده و برای «حارصه» — خراش پوست بدون جاری شدن خون — یک‌صدم دیهٔ کامل تعیین کرده است.

این کسرها با بخشنامهٔ سالانه عوض نمی‌شوند؛ آنچه عوض می‌شود، عددی است که کسر در آن ضرب می‌شود. به همین دلیل «یک‌درصد دیه» در سال ۱۴۰۵ برابر ۲۱ میلیون تومان است.

نمای آجری ساختمان تاریخی بیمارستان نجمیه در تهران
ساختمان تاریخی بیمارستان نجمیه در تهران.عکس: Azadi۶۸، CC BY-SA ۴.۰، ویکی‌مدیا

جدول دیهٔ صدمات رایج در ۱۴۰۵

کسرهای جدول زیر از کتاب دیات قانون مجازات اسلامی است و مبلغ‌ها با دیهٔ کامل ماه غیرحرام ۱۴۰۵، یعنی ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان، حساب شده‌اند. تغلیظ ماه حرام به این مبلغ‌ها اضافه نمی‌شود، چون مادهٔ ۵۵۵ دربارهٔ دیهٔ قتل است:

دیهٔ صدمات رایج در ۱۴۰۵، برای مصدوم مرد (تومان)
صدمهکسر از دیهٔ کاملمبلغ ۱۴۰۵ (تومان)مادهٔ ق.م.ا
حارصه: خراش پوست بدون جاری شدن خونیک‌صدم۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
دامیه: جراحتی که اندکی وارد گوشت شوددوصدم۴۲٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
متلاحمه: بریدگی عمیق گوشتسه‌صدم۶۳٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
سمحاق: جراحتی که به پوست نازک روی استخوان برسدچهارصدم۸۴٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
موضحه: جراحتی که استخوان را آشکار کندپنج‌صدم۱۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
هاشمه: شکستگی استخوان سر و صورتده‌صدم۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
منقله: شکستگی‌ای که درمانش جابه‌جایی استخوان بخواهدپانزده‌صدم۳۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
مأمومه: جراحتی که به کیسهٔ مغز برسدیک‌سوم۷۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۷۰۹
قطع یا از بین بردن یک دست از مچ، یا یک پایک‌دوم۱٬۰۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۶۳۵ و ۶۴۶
هر انگشت اصلی دست یا پایک‌دهم۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰۶۴۱ و ۶۴۶
شکستن استخوان عضوی که دیه‌اش نصف دیهٔ کامل است، مثل دست یا پایک‌پنجم دیهٔ عضو، یعنی یک‌دهم۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰۵۶۹
همان شکستگی، اگر بدون عیب درمان شودچهارپنجم رقم بالا۱۶۸٬۰۰۰٬۰۰۰۵۶۹

اگر مصدوم زن باشد

تا وقتی دیهٔ صدمه کمتر از یک‌سوم دیهٔ کامل است، مبلغ برای زن و مرد یکی است؛ از یک‌سوم به بالا، مثل مأمومه یا قطع دست، دیهٔ زن نصف حساب می‌شود (مادهٔ ۵۶۰) و تفاوت را صندوق تأمین خسارت‌های بدنی می‌پردازد (تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۵۵۱). برای محاسبهٔ دقیق هر مورد، از محاسبه‌گر دیه استفاده کنید.

دیهٔ زن و مرد

مادهٔ ۵۵۰ دیهٔ قتل زن را نصف دیهٔ مرد قرار داده است. مادهٔ ۵۶۰ قاعدهٔ متفاوتی برای اعضا و منافع دارد: دیهٔ زن و مرد تا کمتر از ثلث دیهٔ کامل مرد یکسان است و چنانچه به ثلث یا بیشتر برسد، دیهٔ زن به نصف تقلیل می‌یابد.

این تفاوت از جیب مصدوم کم نمی‌شود: طبق تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۵۵۱، «در کلیه جنایاتی که مجنیٌ‌علیه مرد نیست، معادل تفاوت دیه تا سقف دیه مرد از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت می‌شود». این حکم به تصادف رانندگی محدود نیست و همهٔ جنایت‌هایی را که مصدوم آن‌ها زن است در بر می‌گیرد.

چطور دیهٔ پروندهٔ خود را حساب کنید

  1. سال مبنا را مشخص کنید

    نرخ دیه سالانه است. پیش از هر محاسبه روشن کنید که بر مبنای نرخ کدام سال حساب می‌کنید و چرا.

  2. بررسی کنید تغلیظ اعمال می‌شود یا نه

    هر دو شرط مادهٔ ۵۵۵ باید جمع باشد: وقوع رفتار و فوت، هر دو در ماه حرام یا در محدودهٔ حرم مکه.

  3. کسر مربوط به صدمه را از قانون پیدا کنید

    برای صدمات دارای دیهٔ مقدر، کسر در خود قانون آمده است. آن را در دیهٔ کامل همان سال ضرب کنید.

  4. اگر صدمه دیهٔ مقدر ندارد، سراغ ارش بروید

    ارش را دادگاه با جلب نظر کارشناس تعیین می‌کند. عدد ثابتی ندارد و از جدول درنمی‌آید.

  5. آستانهٔ ثلث را فراموش نکنید

    در صدمات اعضا، رسیدن مجموع به یک‌سوم دیهٔ کامل، قاعدهٔ محاسبه را برای زن تغییر می‌دهد.

پرسش‌های پرتکرار

دیهٔ کامل سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
۲۱ میلیارد ریال، معادل ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان، برای ماه‌های غیرحرام؛ و ۲۸ میلیارد ریال، معادل ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان، برای ماه‌های حرام.
ماه‌های حرام کدام‌اند؟
محرم، رجب، ذی‌القعده و ذی‌الحجه. این چهار ماه قمری‌اند، بنابراین هر سال با تقویم شمسی جابه‌جا می‌شوند و باید برای سال مورد نظر تطبیق داده شوند.
دیه بر مبنای نرخ چه سالی پرداخت می‌شود؟
رویهٔ رایج، محاسبه بر مبنای نرخ زمان پرداخت است. چون مادهٔ ۵۴۹ تعیین نرخ را سالانه کرده، پروندهٔ قدیمی با عدد سال جاری تسویه می‌شود؛ تشخیص نهایی با دادگاه رسیدگی‌کننده است.
تفاوت دیه و ارش چیست؟
دیهٔ مقدر، مال معینی است که شرع برای صدمه تعیین کرده. ارش، دیهٔ غیرمقدر است: جایی که شرع مقداری تعیین نکرده و دادگاه با جلب نظر کارشناس آن را معین می‌کند.