دیهٔ زن و مرد و تفاضل دیه؛ چه کسی تفاوت را میپردازد
دیهٔ قتل زن نصف دیهٔ مرد است و در صدمات هم از یکسوم دیه به بالا نصف میشود؛ اما تفاوت را صندوق تأمین خسارتهای بدنی میپردازد و در تصادف، بیمهگر از اول برابر حساب میکند. در قصاص، «تفاضل دیه» معنای دیگری دارد.
— ۶ دقیقه مطالعه
در این نوشته

دیهٔ زن در قانون: نصف، اما نه همیشه
دو ماده تعیینکنندهاند. مادهٔ ۵۵۰ قانون مجازات اسلامی میگوید «دیه قتل زن، نصف دیه مرد است». اما در صدمه به اعضا و منافع، مادهٔ ۵۶۰ آستانه گذاشته است: دیهٔ زن و مرد «تا کمتر از ثلث دیه کامل مرد یکسان است» و وقتی به یکسوم یا بیشتر برسد، دیهٔ زن نصف میشود.
پس زخم، شکستگی یا صدمهای که دیهاش کمتر از یکسوم دیهٔ کامل است، برای زن و مرد یک عدد دارد. با نرخ ۱۴۰۵، یعنی دیهٔ کامل ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان در ماههای غیرحرام، این آستانه ۷۰۰ میلیون تومان است.
یک نتیجهٔ عجیب آستانه
همین آستانه یک نتیجهٔ غیرمنتظره دارد. زنی که صدمهاش ۳۰ درصد دیه دارد، از مسئول دیه ۶۳۰ میلیون تومان میگیرد؛ اما اگر صدمه کمی شدیدتر باشد و به یکسوم برسد، سهم مسئول دیه به ۳۵۰ میلیون تومان میافتد، چون دیهٔ ۷۰۰ میلیونی نصف میشود. قانون این شکاف را با صندوق پر کرده است که در بخش بعد آمده.
تفاوت را چه کسی میپردازد؟
صندوق تأمین خسارتهای بدنی. تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۵۵۱ قانون مجازات اسلامی میگوید: «در کلیه جنایاتی که مجنیٌعلیه مرد نیست، معادل تفاوت دیه تا سقف دیه مرد از صندوق تأمین خسارتهای بدنی پرداخت میشود.»
یعنی کسی که مسئول پرداخت دیه است، همان دیهٔ زن را میپردازد و صندوق، فاصلهٔ آن را تا دیهٔ مرد. این حکم به تصادف رانندگی محدود نیست. مدیر صندوق در گزارشی که خبرگزاری قوه قضاییه منتشر کرد، نیمی از این پروندهها را قصور پزشکی دانسته است:
بخش قابل توجهی از این موارد مربوط به قصور پزشکی با ۵۰ درصد بوده و پس از آن شامل مواردی از جمله، حوادث ترافیکی، گازگرفتگی، آتشسوزی، برقگرفتگی، سقوط، ضربوجرح، قتل و... میشود.

| صدمه | دیهٔ مرد | سهم مسئول دیه | سهم صندوق |
|---|---|---|---|
| صدمه با دیهٔ ۱۰ درصد | ۲۱۰ | ۲۱۰ | صفر |
| صدمه با دیهٔ ۳۰ درصد | ۶۳۰ | ۶۳۰ | صفر |
| صدمه با دیهٔ یکسوم | ۷۰۰ | ۳۵۰ | ۳۵۰ |
| قطع یک دست از مچ (نصف دیه؛ مادهٔ ۶۳۵) | ۱٬۰۵۰ | ۵۲۵ | ۵۲۵ |
| قتل (دیهٔ کامل) | ۲٬۱۰۰ | ۱٬۰۵۰ | ۱٬۰۵۰ |
در تصادف رانندگی: بیمهگر از اول برابر میپردازد
در حادثهٔ رانندگی، کار به صندوق نمیکشد. قانون بیمهٔ اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث (مصوب ۱۳۹۵) بیمهگر را مکلف کرده خسارت را بیتوجه به جنسیت زیاندیده بپردازد:
بیمه گر مکلف است در ایفاء تعهدات مندرج در این قانون خسارت وارده به زیان دیدگان را بدون لحاظ جنسیت و دین تا سقف تعهدات بیمه نامه پرداخت کند. مراجع قضائی موظفند در انشای حکم پرداخت دیه، مبلغ مازاد بر دیه موضوع این ماده را به عنوان بیمه حوادث درج کنند.
اگر بیمهگر رضایتنامهای برای مبلغ کمتر بخواهد
امضا نکنید؛ و اگر کردهاید، بیاثر است. مادهٔ ۱۱ همان قانون گرفتن هر رضایتنامهای را که زیاندیده در آن به خسارتی کمتر از مزایای قانونی رضایت دهد، هم برای بیمهگر و هم برای صندوق ممنوع کرده و چنین رضایتنامهای را «بلااثر» دانسته است. وقتی خودروی مقصر بیمه ندارد یا شناخته نمیشود، همین خسارت را صندوق میپردازد (مادهٔ ۲۱)؛ گامهای ساعتهای اول را در بعد از تصادف چه کنیم آوردهایم.
در قصاص: «تفاضل دیه» معنای دیگری دارد
مادهٔ ۳۸۲ دربارهٔ قتل عمد زن مسلمان به دست مرد مسلمان میگوید اگر اولیای دم قصاص بخواهند، باید «پیش از قصاص، نصف دیه کامل» را به قاتل بپردازند؛ با نرخ ۱۴۰۵ در ماههای غیرحرام، ۱ میلیارد و ۵۰ میلیون تومان. این همان پولی است که در خبرها «تفاضل دیه» یا فاضل دیه نامیده میشود. مادهٔ ۳۶۰ اولیای دم را میان دو راه مخیر کرده است: قصاص با پرداخت فاضل دیه، یا گرفتن دیه، حتی بدون رضایت قاتل.
اگر دیه را انتخاب کنند، وضع همان است که بالاتر آمد: قاتل دیهٔ زن را میدهد و صندوق تفاوت را. اما اگر قصاص را انتخاب کنند، مدیرعامل صندوق گفته است صندوق در آن نقشی ندارد:
تفاضل دیه را باید خانواده مقتول بدهد و هیچ ارتباطی به صندوق تامین خسارتهای بدنی ندارد.
وقتی خانوادهٔ مقتول توان پرداخت ندارد
قانون یک راه محدود گذاشته است. مادهٔ ۴۲۸ میگوید اگر جنایت نظم و امنیت عمومی را برهم زده یا احساسات عمومی را جریحهدار کرده باشد، مصلحت در اجرای قصاص باشد و خواهان قصاص توان پرداخت فاضل دیه را نداشته باشد، «با درخواست دادستان و تأیید رییس قوه قضاییه» این مبلغ از بیتالمال پرداخت میشود.
تفاوت دیه را چطور پیگیری کنیم؟
در تصادف، کل خسارت را بیمهگر مقصر میپردازد و پیگیری از همان مسیر بیمه است. در بقیهٔ جنایتها، از قصور پزشکی تا ضربوجرح، مبنای محاسبهٔ تفاوت، حکمی است که دیه را تعیین کرده است؛ آن را همراه مدارک هویتی نگه دارید. صندوق تأمین خسارتهای بدنی پیگیری پرونده و دریافت حوالهٔ خسارت را در بخش «میز خدمت» سایت خود (biif.ir) گذاشته است.
دیهٔ هر صدمه را، با نرخ هر سال و آستانهٔ یکسوم، میتوانید با محاسبهگر دیه حساب کنید.
پرسشهای پرتکرار
- تفاضل دیه چیست؟
- دو معنا دارد. در صدمه و قتل زن، تفاوت دیهٔ زن و مرد است که طبق تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۵۵۱ صندوق تأمین خسارتهای بدنی میپردازد. در قصاص مرد مسلمانی که زن مسلمانی را عمداً کشته، نصف دیهٔ کاملی است که اولیای دم طبق مادهٔ ۳۸۲ پیش از قصاص به قاتل میپردازند.
- دیه زن در ۱۴۰۵ چقدر است؟
- در قتل، نصف دیهٔ مرد: ۱ میلیارد و ۵۰ میلیون تومان در ماههای غیرحرام. در صدمات، تا کمتر از یکسوم دیهٔ کامل برابر مرد و از آن به بالا نصف. در هر دو حالت، صندوق تفاوت را تا دیهٔ مرد میپردازد.
- صندوق فقط در تصادف تفاوت دیه را میدهد؟
- نه. تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۵۵۱ «کلیه جنایاتی» را در بر میگیرد که مجنیٌعلیه مرد نیست. به گفتهٔ مدیر صندوق، نیمی از این پروندهها قصور پزشکی است و بقیه از حوادث ترافیکی و آتشسوزی تا ضربوجرح و قتل.
- در تصادف رانندگی دیه زن کامل پرداخت میشود؟
- بله. مادهٔ ۱۰ قانون بیمهٔ اجباری ۱۳۹۵ بیمهگر را مکلف کرده خسارت را بدون لحاظ جنسیت تا سقف تعهدات بیمهنامه بپردازد، و دادگاه مازاد بر دیه را در حکم بهعنوان بیمهٔ حوادث درج میکند.
- اگر خانوادهٔ مقتول قصاص بخواهند، فاضل دیه را چه کسی میدهد؟
- طبق مادهٔ ۳۸۲، خود اولیای دم. مدیرعامل صندوق گفته است صندوق در این حالت نقشی ندارد. مادهٔ ۴۲۸ فقط در جنایتی که نظم یا احساسات عمومی را جریحهدار کرده، با درخواست دادستان و تأیید رییس قوه قضاییه پرداخت از بیتالمال را ممکن کرده است.
- دیه صدمهٔ کمتر از یکسوم برای زن چقدر است؟
- درست برابر دیهٔ همان صدمه برای مرد. طبق مادهٔ ۵۶۰، دیهٔ زن و مرد در اعضا و منافع تا کمتر از یکسوم دیهٔ کامل یکسان است؛ در ۱۴۰۵ یعنی تا کمتر از ۷۰۰ میلیون تومان.