دیه یا ارش؟ تفاوت دو جبران در صدمات بدنی
هر دو پولاند، هر دو بابت صدمهٔ بدنی پرداخت میشوند و هر دو را دادگاه حکم میدهد — اما یکی عددش در قانون نوشته شده و دیگری را کارشناس تعیین میکند.
— ۵ دقیقه مطالعه
در این نوشته
تعریف هر کدام، به زبان خود قانون
قانون مجازات اسلامی این دو را پشت سر هم تعریف کرده است، و همین کنار هم نشستنشان نشان میدهد که یک جفتاند، نه دو چیز بیربط.
دیهٔ مقدر مال معینی است که در شرع، به سبب جنایت غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت — یا جنایت عمدی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد — مقرر شده است.
ارش دیهٔ غیرمقدر است: میزانش در شرع تعیین نشده و دادگاه آن را با لحاظ نوع و کیفیت جنایت، تأثیر آن بر سلامت مجنیٌعلیه و میزان خسارت وارده، با در نظر گرفتن دیهٔ مقدر و با جلب نظر کارشناس معین میکند.
| معیار | دیهٔ مقدر | ارش |
|---|---|---|
| منبع مقدار | در شرع و قانون تعیین شده | تعییننشده؛ دادگاه معین میکند |
| نقش کارشناس | برای تشخیص نوع صدمه | برای تعیین خود مقدار |
| قابل پیشبینی بودن | با خواندن قانون حساب میشود | تا نظر کارشناس نیاید روشن نیست |
| مبنای محاسبه | کسری از دیهٔ کامل همان سال | با در نظر گرفتن دیهٔ مقدر، نسبی سنجیده میشود |
| قواعد حاکم | مقررات دیه | همان مقررات دیه، جز موارد استثنا |
کدام صدمه مشمول کدام است؟
قاعدهٔ تشخیص در مادهٔ ۵۵۹ آمده و ساده است: اگر برای آن صدمه در شرع دیهٔ مقدر یا نسبت معینی از آن مقرر شده باشد، همان مقدار مقرر پرداخت میشود؛ و اگر شرعاً مقدار خاصی تعیین نشده باشد، ارش قابل مطالبه است.
یعنی ارش، حالت باقیمانده است. اول قانون را نگاه میکنند؛ اگر عدد داشت، دیه است. اگر نداشت، ارش.
نمونهٔ روشن حالت اول، جراحات سر و صورت است که مادهٔ ۷۰۹ آنها را درجهبندی کرده: «حارصه» — خراش پوست بدون آنکه خون جاری شود — یکصدم دیهٔ کامل. این عدد را میشود بدون کارشناس هم حساب کرد.
نمونهٔ حالت دوم، بسیاری از صدمات داخلی، کبودیهای عمیق، آسیبهای عصبی و عوارض بلندمدت است که در فهرست شرعی نیامدهاند.
جایی که هیچکدام تعلق نمیگیرد
قانون یک حالت سوم هم دارد که کمتر نقل میشود: مادهٔ ۵۶۷ میگوید در مواردی که رفتار مرتکب نه موجب آسیب و عیبی در بدن شود و نه اثری از خود در بدن بر جای بگذارد، ضمان منتفی است.
یعنی صرف وقوع یک درگیری یا یک تماس، دیه یا ارش نمیآورد. اثر باید در بدن باقی مانده باشد یا آسیبی ایجاد شده باشد. این نکته در پروندههای نزاع، که گاهی با انتظار دریافت دیه مطرح میشوند، تعیینکننده است.
ارش را چه کسی و چگونه تعیین میکند؟
تعیین ارش در نهایت تصمیم دادگاه است، اما دادگاه آن را در خلأ نمیگیرد. مسیر معمول چنین است:
پزشکی قانونی صدمه را معاینه و گزارش میکند و معمولاً درصدی از دیهٔ کامل را پیشنهاد میدهد. دادگاه این نظر را در کنار معیارهای مادهٔ ۴۴۹ — نوع و کیفیت جنایت، تأثیر بر سلامت، میزان خسارت — میسنجد و رقم را تعیین میکند.
دو نتیجهٔ عملی از این مسیر:
- عدد ارش، پیش از معاینه قابل اعلام نیست. هر منبعی که برای یک صدمهٔ فاقد دیهٔ مقدر عدد قطعی بدهد، چیزی را میگوید که قانون تعیین آن را به کارشناس و دادگاه سپرده است.
- ارش هم تابع نرخ سالانه است. چون با در نظر گرفتن دیهٔ مقدر سنجیده میشود و دیهٔ کامل هر سال تعیین میشود، درصد ثابت در سالهای مختلف عدد متفاوتی میدهد.
پرسشهای پرتکرار
- ارش بیشتر است یا دیه؟
- مقایسهٔ کلی معنا ندارد. ارش برای صدماتی است که دیهٔ مقدر ندارند و مقدارش نسبی تعیین میشود؛ ممکن است از یک دیهٔ مقدر جزئی بیشتر یا کمتر باشد. آنچه ثابت است، روش تعیین است نه اندازه.
- آیا ارش هم به نرخ روز محاسبه میشود؟
- ارش با در نظر گرفتن دیهٔ مقدر سنجیده میشود و دیهٔ کامل هر سال توسط رئیس قوهٔ قضاییه تعیین میگردد. بنابراین رقم ارش هم با نرخ همان سال ارتباط مستقیم دارد.
- اگر پزشکی قانونی چیزی ثبت نکند چه؟
- مادهٔ ۵۶۷ میگوید اگر رفتار مرتکب نه آسیبی ایجاد کرده باشد و نه اثری در بدن گذاشته باشد، ضمان منتفی است. در چنین فرضی نه دیهای در کار است و نه ارشی.
- برای گرفتن ارش باید شکایت کیفری کرد؟
- مطالبهٔ دیه و ارش معمولاً در جریان همان پروندهٔ کیفری صدمهٔ بدنی مطرح میشود. مسیر دقیق به نوع جنایت — عمدی یا غیرعمدی — و مرجع رسیدگی بستگی دارد.