چک صیادی؛ چکی که در سامانه ثبت نشود چه اعتباری دارد؟

سامانهٔ صیاد چه چیزی را عوض کرد؟

پیش از اصلاحات قانون صدور چک، چک یک سند کاغذی بود که با امضا زنده می‌شد و با دست‌به‌دست شدن منتقل می‌گردید. حالا قانون، یک لایهٔ دیجیتال زیر همان کاغذ گذاشته است.

مادهٔ ۶ قانون صدور چک، بانک‌ها را مکلف کرده برای ارائهٔ دسته‌چک صرفاً از سامانهٔ صدور یکپارچهٔ الکترونیکی دسته‌چک — همان «صیاد» — نزد بانک مرکزی اقدام کنند. این سامانه پس از اطمینان از صحت مشخصات متقاضی و استعلام از نظام هویت‌سنجی الکترونیکی بانکی و نبود ممنوعیت قانونی، گزارش اعتباری می‌گیرد، سقف اعتبار مجاز را حساب می‌کند و به هر برگهٔ چک یک شناسهٔ یکتا اختصاص می‌دهد.

ثبت در سامانه؛ تکلیفی که بر دوش صادرکننده است

مهم‌ترین تغییر عملی در مادهٔ ۲۱ مکرر نوشته شده است. طبق این ماده، سامانه به نحوی طراحی می‌شود که صدور هر برگهٔ چک مستلزم ثبت هویت دارنده، مبلغ و تاریخ مندرج در چک برای شناسهٔ یکتای همان برگه، توسط صادرکننده باشد.

سه نتیجه از این جمله بیرون می‌آید:

• نوشتن و امضا کردن چک، به‌تنهایی کار را تمام نمی‌کند. تا وقتی مبلغ و هویت گیرنده در سامانه ثبت نشود، آنچه در دست گیرنده است یک برگهٔ کاغذی ثبت‌نشده است.
• گیرندهٔ چک باید استعلام بگیرد. همین ماده امکان استعلام آخرین وضعیت صادرکننده — سقف اعتبار مجاز، سابقهٔ چک برگشتی در سه سال اخیر و میزان تعهدات چک‌های تسویه‌نشده — را «صرفاً برای کسانی که قصد دریافت چک را دارند» فراهم کرده است.
• مبلغ چک نباید از اختلاف سقف اعتبار مجاز و تعهدات چک‌های تسویه‌نشده بیشتر باشد.

انتقال چک؛ پشت‌نویسی دیگر کافی نیست

در نظام قدیم، چک در وجه حامل یا با پشت‌نویسی دست‌به‌دست می‌شد و هیچ ردی از این زنجیره در جایی ثبت نمی‌شد.

مادهٔ ۲۱ مکرر این را تغییر داد: امکان انتقال چک به شخص دیگر توسط دارنده، تا پیش از تسویهٔ آن، با ثبت هویت شخص جدید برای همان شناسهٔ یکتای چک امکان‌پذیر است.

یعنی زنجیرهٔ انتقال، دیجیتال و قابل ردیابی شده است. اگر چکی را از کسی می‌گیرید که خودش آن را از دیگری گرفته، باید انتقال به نام شما در سامانه ثبت شود — نه اینکه صرفاً پشت آن امضا بخورد.

گواهی عدم پرداخت بدون کد رهگیری، بی‌اثر است

اگر چک وصول نشد، بانک مکلف است به درخواست دارنده، فوراً غیرقابل‌پرداخت بودن آن را در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی ثبت کند، کد رهگیری بگیرد و آن را در گواهینامه‌ای درج کند که مشخصات چک و هویت و نشانی کامل صادرکننده در آن آمده است.

و بعد یک جملهٔ کوتاه که همه‌چیز را تعیین می‌کند: «به گواهینامهٔ فاقد کد رهگیری و فاقد مهر شخص حقوقی در مراجع قضائی و ثبتی ترتیب اثر داده نمی‌شود.»

همین قاعده برای کسری موجودی هم جاری است: اگر موجودی کمتر از مبلغ چک باشد، بانک به تقاضای دارنده مبلغ موجود را می‌پردازد و کسری را با کد رهگیری در گواهینامه درج می‌کند؛ چک نسبت به مبلغ پرداخت‌نشده بی‌محل است و گواهینامهٔ بانک جانشین اصل چک می‌شود.

چرا این ثبت به نفع دارندهٔ چک است؟

چون کلید مسیر سریع وصول، همین گواهی است. مادهٔ ۲۳ قانون صدور چک به دارنده اجازه داده با ارائهٔ گواهینامهٔ عدم پرداخت، از دادگاه صالح مستقیماً درخواست صدور اجرائیه کند — بدون آنکه دعوای مطالبهٔ وجه اقامه کند.

دادگاه در صورت وجود سه شرط، اجرائیه صادر می‌کند: وصول وجه چک در متن آن منوط به تحقق شرطی نشده باشد؛ در متن چک قید نشده باشد که بابت تضمین معامله یا تعهدی است؛ و گواهینامه به دلیل دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد.

صادرکننده ده روز از تاریخ ابلاغ اجرائیه فرصت دارد بدهی را بپردازد، ترتیبی برای پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند؛ در غیر این صورت اجرای احکام دادگستری اجرائیه را اجرا می‌کند.

و نکتهٔ مهم: اقامهٔ دعوا توسط صادرکننده — مثلاً ادعای مشروط بودن یا تضمینی بودن چک — مانع جریان عملیات اجرائی نیست.