دادیار کیست؟ وظایف، اختیارات و تفاوت او با بازپرس
یک مقام قضایی در دادسرا که به دستور دادستان کار میکند — و مرزی که قانون برای او با بازپرس کشیده است.
— ۵ دقیقه مطالعه
در این نوشته
دادیار کیست
دادیار یکی از مقامهای قضایی دادسراست. قانون آیین دادرسی کیفری در ماده ۲۳ ساختار دادسرا را میچیند: ریاست با دادستان است و دادسرا به تعداد لازم معاون، دادیار، بازپرس و کارمند اداری دارد.
نکتهای که بیشتر توضیحهای عمومی از قلم میاندازند همین است: دادیار مقامی مستقل در کنار دادستان نیست. کار او از دادستان میآید و زیر نظر او انجام میشود.
دادسرا اصلاً برای چه هست
برای اینکه جایگاه دادیار روشن شود، باید دید خود دادسرا چه میکند. ماده ۲۲ فهرست میکند: کشف جرم، تعقیب متهم، انجام تحقیقات، حفظ حقوق عمومی و اقامه دعوای لازم، اجرای احکام کیفری و انجام امور حسبی.
دادسرا در معیت دادگاههای همان حوزه قضایی تشکیل میشود؛ یعنی پیش از آنکه پرونده به دادگاه برسد، مرحلهای در دادسرا طی میشود.
اختیارات دادیار
ماده ۸۸ اختیار دادیار را با یک قاعده ساده تعریف میکند: در اموری که دادستان به معاون خود یا به دادیار ارجاع میدهد، آنان در همان امور محوله تمام وظایف و اختیارات دادستان را دارند و تحت تعلیمات و نظارت او انجام وظیفه میکنند.
دو قید در همین یک جمله هست و هر دو مهماند. اختیار، کامل است — اما فقط در محدودهای که ارجاع شده. و اعمال آن اختیار زیر نظر دادستان است، نه مستقل از او.
همین ماده یک نکته کمتر گفتهشده هم دارد: در غیاب دادستان و معاون او، دادیاری که سابقه قضایی بیشتری دارد — و در صورت تساوی، دادیاری که سن بیشتری دارد — جانشین دادستان میشود.
در اموری که از طرف دادستان به معاون دادستان یا دادیار ارجاع می شود، آنان در امور محوله تمام وظایف و اختیارات دادستان را دارند و تحت تعلیمات و نظارت او انجام وظیفه می کنند. در غیاب دادستان و معاون او، دادیاری که سابقه قضائی بیشتری دارد و در صورت تساوی، دادیاری که سن بیشتری دارد، جانشین دادستان می شود.
تفاوت دادیار و بازپرس
این پرکاربردترین سؤالی است که درباره دادیار پرسیده میشود، و جواب دقیقش در ماده ۹۲ است.
قاعده این است که تحقیقات مقدماتی تمام جرائم بر عهده بازپرس است. در جرائمی که مجازاتشان در ماده ۳۰۲ نیامده، اگر بازپرس کم باشد، دادستان هم همان وظایف و اختیارات بازپرس را پیدا میکند — و در این حالت است که ممکن است تحقیقات را به دادیار ارجاع دهد.
حتی آنوقت هم قانون یک مهار میگذارد: قرارهای نهایی دادیار و نیز قرار تأمینی که به بازداشت متهم میانجامد، باید همان روز صدور به نظر دادستان برسد و دادستان مکلف است حداکثر ظرف بیست و چهار ساعت دربارهاش اظهار نظر کند.
پس تفاوت، تفاوت رتبه نیست. تفاوت در این است که قانون تحقیقات مقدماتی را کار بازپرس میداند و رسیدن آن به دادیار، استثنا و مشروط است.
تحقیقات مقدماتی تمام جرائم بر عهده بازپرس است. در غیر جرائم مستوجب مجازات های مقرر در ماده (۳۰۲) این قانون، در صورت کمبود بازپرس، دادستان نیز دارای تمام وظایف و اختیاراتی است که برای بازپرس تعیین شده است. در این حالت، چنانچه دادستان انجام تحقیقات مقدماتی را به دادیار ارجاع دهد، قرارهای نهائی دادیار و همچنین قرار تأمین منتهی به بازداشت متهم، باید در همان روز صدور به نظر دادستان برسد و دادستان نیز مکلف است حداکثر ظرف بیست و چهار ساعت در این باره اظهار نظر کند.
| موضوع | بازپرس | دادیار |
|---|---|---|
| تحقیقات مقدماتی | اصل بر این است که با اوست | استثنایی و با ارجاع دادستان |
| جرائم موضوع ماده ۳۰۲ | بر عهده بازپرس | به او ارجاع نمیشود |
| رابطه با دادستان | شروع تحقیقاتش منوط به ارجاع دادستان است | تحت تعلیمات و نظارت دادستان |
| قرار نهایی و قرار منتهی به بازداشت | مسیر خود را دارد | همان روز به نظر دادستان میرسد؛ پاسخ ظرف ۲۴ ساعت |
| حضور در دادگاه برای دفاع از کیفرخواست | — | به تعیین دادستان، ممکن است |
دادیار در جلسه دادگاه
کار دادیار همیشه در دادسرا تمام نمیشود. ماده ۳۰۰ اجازه میدهد در جلسات دادگاه کیفری دو، دادستان یا معاون او یا یکی از دادیاران — به تعیین خود دادستان — برای دفاع از کیفرخواست حاضر شوند.
در دادگاه تجدیدنظر استان هم ماده ۴۵۱ همین امکان را پیشبینی کرده است. اگر در جلسهای با عنوان «نماینده دادستان» روبهرو شدید، ممکن است دادیار باشد.
اگر پرونده شما به دادیار ارجاع شده است
این یعنی دادستان کار را به او سپرده و او در همان کار اختیار دادستان را دارد. تصمیمهایش تصمیم دادسراست، نه نظر شخصی یک کارمند.
در عمل سه چیز را بدانید. تصمیم نهایی دادیار از نظر دادستان میگذرد. مهلتهای اعتراض از تاریخ ابلاغ میدوند و با «هنوز فکر میکنم» متوقف نمیشوند. و اگر ابلاغیهای به دستتان رسیده که عنوانش را نمیفهمید، پیش از هر کار دیگری بفهمید چه مهلتی را شروع کرده است.
پرسشهای پرتکرار
- دادیار بالاتر است یا بازپرس؟
- پرسش را نباید با «بالاتر» سنجید. قانون تحقیقات مقدماتی را اصولاً کار بازپرس میداند و رسیدن آن به دادیار مشروط است؛ در مقابل، دادیار در کاری که دادستان به او ارجاع میدهد تمام اختیارات دادستان را دارد.
- آیا دادیار میتواند قرار بازداشت صادر کند؟
- قرار تأمینی که به بازداشت متهم میانجامد باید همان روز صدور به نظر دادستان برسد و دادستان مکلف است حداکثر ظرف بیست و چهار ساعت درباره آن اظهار نظر کند.
- دادیار زیر نظر چه کسی کار میکند؟
- زیر نظر دادستان. ماده ۸۸ تصریح میکند که دادیار در امور محوله تحت تعلیمات و نظارت دادستان انجام وظیفه میکند.
- دادیار در دادگاه چه میکند؟
- به تعیین دادستان میتواند در جلسه دادگاه کیفری دو و نیز در دادگاه تجدیدنظر استان برای دفاع از کیفرخواست حاضر شود.
«دادیار» بیرون از دادسرا
این واژه یک معنای دیگر هم دارد، و شما احتمالاً از همانجا به این صفحه رسیدهاید.
«دادیار» در معنای لغوی یعنی یار داد. نام این سایت هم از همینجا میآید: دادیار یک دستیار حقوقی فارسی است که به سؤال حقوقی جواب میدهد و هر جواب را به متن همان ماده قانون میبندد — دقیقاً همان کاری که در این صفحه با مواد ۲۲، ۲۳، ۸۸، ۹۲ و ۳۰۰ انجام شد.
این سایت هیچ وابستگیای به قوه قضائیه، دادسرا یا هیچ نهاد رسمی ندارد و مقام قضایی نیست.