اجارهنامه بدون کد رهگیری معتبر است؟ کد رهگیری، خودنویس و کاتب
از ۱۴۰۳ هر اجارهنامه باید در سامانه ثبت شود و کد رهگیری بگیرد؛ اما قرارداد بیکد باطل نیست. اثر واقعی کد در روز تخلیه پیدا میشود. سه راه گرفتن کد، و اینکه اجارهٔ بیش از دو سال چرا باید رسمی شود.
— ۶ دقیقه مطالعه
در این نوشته

کد رهگیری اجارهنامه از کجا آمد؟
از مادهٔ ۲ قانون روابط موجر و مستأجر (۱۳۷۶). این ماده پیشتر فقط میخواست قرارداد عادی اجاره با قید مدت در دو نسخه تنظیم شود، به امضای موجر و مستأجر برسد و دو شاهد آن را گواهی کنند. قانون ساماندهی بازار زمین، مسکن و اجارهبها در اردیبهشت ۱۴۰۳ متن آن را عوض کرد:
در کلیه قراردادهای اجاره باید مدت و مبلغ اجاره و مبلغ قرضالحسنه، تصریح و در سامانههای ثبت الکترونیک اسناد یا ثبت معاملات املاک و مستغلات کشور ثبت شود و پس از تأیید موجر، مستأجر و دو نفر افراد مورد اطمینان طرفین به عنوان شهود، اقدام به اخذ شناسه (کد) رهگیری شود.
بیکد رهگیری، قرارداد باطل است؟
نه. قانون برای نبود کد رهگیری، بطلان قرارداد را پیشبینی نکرده است. مادهٔ ۱ همین قانون اجارهای را که «با قرارداد رسمی یا عادی» منعقد شود تابع قانون مدنی دانسته، و شرطهای اساسی صحت هر معامله در مادهٔ ۱۹۰ قانون مدنی آمده است: قصد و رضای طرفین، اهلیت، موضوع معین و مشروعیت جهت. ثبت در سامانه در این فهرست نیست.
آنچه واقعاً اجاره را باطل میکند، چیز دیگری است: مادهٔ ۴۶۸ قانون مدنی میگوید «در اجاره اشیاء مدت اجاره باید معین شود و الا اجاره باطل است». پس قراردادی که کد ندارد ولی مدتش معین است، میان موجر و مستأجر نافذ است و مثل هر سند عادی دیگری اثبات میشود.
کد رهگیری کجا به کار میآید؟ روز تخلیه
مادهٔ ۳ قانون راه سریعی برای تخلیه گذاشته است: پس از پایان مدت، اجاره با سند عادی «ظرف یک هفته پس از تقدیم تقاضای تخلیه به دستور مقام قضایی» تخلیه میشود، و اجاره با سند رسمی به دست اجرای ثبت. اما آییننامهٔ اجرایی این قانون (مصوب ۱۳۷۸ هیأت وزیران) این راه را فقط برای سندی باز گذاشته که ضابطهٔ مادهٔ ۲ را دارد:
موارد زیر مشمول مقررات قانون نمیباشد: … ۵ – در صورتی که سند عادی اجاره بر طبق ضوابط مقرر در ماده (۲) قانون تنظیم نشده باشد.
نتیجه برای موجر و مستأجر
مادهٔ ۳ همان آییننامه هم رسیدگی «بدون تقدیم دادخواست» را به «سند عادی موضوع ماده (۲) قانون» منحصر کرده است. و ضابطهٔ مادهٔ ۲ از ۱۴۰۳ همان ثبت در سامانه و گرفتن کد رهگیری است. بنابراین موجری که قراردادش کد ندارد، نمیتواند از مسیر «دستور تخلیه» ظرف یک هفته استفاده کند و باید دعوای تخلیه طرح کند که با دادخواست و تشریفات دادرسی پیش میرود. هر دو، یعنی دستور تخلیه و دعوای تخلیه، در صلاحیت دادگاه صلح است. تشخیص اینکه قراردادی ضابطهٔ مادهٔ ۲ را دارد یا نه، با همان دادگاه است.
اجارهٔ بیش از دو سال: کد رهگیری کافی نیست
برای اجارهای که بیش از دو سال طول میکشد، قانون دیگری هم حکم دارد. مادهٔ ۱ قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، «انعقاد عقود مفید انتقال منافع» این اموال «برای مدت بیش از دو سال» را در شمار اعمالی آورده که باید در سامانهٔ ثبت الکترونیک اسناد ثبت شوند؛ وگرنه دعوای مربوط به آنها در دادگاه شنیده نمیشود و «فاقد اعتبار» است. این ممنوعیت تاریخ شروع خودش را دارد: یک سال پس از راهاندازی رسمی سامانهٔ ساماندهی اسناد غیررسمی. جزئیاتش را در مطلب قانون الزام به ثبت رسمی معاملات آوردهایم.
اجارهٔ یکساله یا دوسالهٔ معمول مسکونی مشمول این ماده نیست.
سه راه گرفتن کد رهگیری
مادهٔ ۲ دو سامانه را نام برده است: سامانههای ثبت الکترونیک اسناد، و سامانهٔ ثبت معاملات املاک و مستغلات کشور. در عمل سه راه پیش روی شماست:

برای ثبت اجارهنامه و گرفتن کد
- از بنگاه مشاور املاک
بنگاه قرارداد را در سامانهٔ ثبت معاملات املاک ثبت میکند. طبق تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۷ قانون ساماندهی بازار زمین، مسکن و اجارهبها، حقالزحمهٔ بنگاه را همین سامانه حساب و در قرارداد درج میکند و بنگاه نباید بیش از آن بگیرد.
- با سامانهٔ خودنویس، بدون بنگاه
موجر و مستأجر میتوانند قرارداد را خودشان در khodnevis.mrud.ir ثبت کنند؛ سامانهای از وزارت راه و شهرسازی که خود را «سامانه ثبت قراردادهای معاملات املاک و مستغلات کشور» معرفی میکند. تأیید دو شاهد، مثل راه بنگاه، لازم است.
- در دفتر اسناد رسمی، با سند رسمی
اجارهنامهٔ رسمی در دفترخانه تنظیم میشود و تخلیهاش به دست اجرای ثبت است. کاتب، که خود را «سکوی خدمات دیجیتال ثبتی» معرفی میکند، درگاه برخط خدمات ثبتی است و مسیر سند رسمی از آن میگذرد. برای اجارهٔ بیش از دو سال، این راه لازم است.
پیش از امضا، اینها را در متن ببینید
کد رهگیری جای یک متن خوب را نمیگیرد. مدت اجاره را با تاریخ شروع و پایان بنویسید، چون بدون آن اجاره باطل است. اجارهبها، مبلغ قرضالحسنه و زمان پرداخت هرکدام را صریح بیاورید؛ همین سه قلم است که مادهٔ ۲ تصریحشان را خواسته. شرطهایی مثل تمدید یا فسخ را هم در متن بنویسید. هفت بندی را که نبودشان بعداً دردسر میسازد، در مطلب بندهای قرارداد اجاره آوردهایم.
پرسشهای پرتکرار
- آیا قرارداد اجاره بدون کد رهگیری معتبر است؟
- بله، میان موجر و مستأجر. قانون برای نبود کد، بطلان پیشبینی نکرده و شرطهای صحت معامله در مادهٔ ۱۹۰ قانون مدنی آمده است. اما قرارداد بیکد از مسیر تخلیهٔ یکهفتهای مادهٔ ۳ قانون روابط موجر و مستأجر بیرون میماند.
- بدون کد رهگیری میشود مستأجر را تخلیه کرد؟
- از راه «دستور تخلیه» ظرف یک هفته نه؛ آییننامهٔ اجرایی قانون، سند عادیای را که طبق مادهٔ ۲ تنظیم نشده از شمول قانون بیرون گذاشته است. موجر باید دعوای تخلیه طرح کند که با دادخواست رسیدگی میشود.
- سامانهٔ خودنویس چیست؟
- سامانهای از وزارت راه و شهرسازی در khodnevis.mrud.ir که موجر و مستأجر با آن قرارداد اجاره را بدون بنگاه ثبت میکنند و کد رهگیری میگیرند. تأیید دو شاهد در آن هم لازم است.
- کاتب چه فرقی با خودنویس دارد؟
- خودنویس سامانهٔ ثبت معاملات املاک وزارت راه و شهرسازی است و قرارداد عادی را با کد رهگیری ثبت میکند. کاتب، «سکوی خدمات دیجیتال ثبتی»، درگاه برخط خدمات ثبتی است و مسیر سند رسمی از آن میگذرد؛ مسیری که برای اجارهٔ بیش از دو سال لازم است.
- اجارهنامهٔ یکساله باید رسمی شود؟
- نه. قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول فقط انتقال منافع برای بیش از دو سال را مشمول کرده است. اجارهٔ یکساله با کد رهگیری ثبت میشود.
- چه چیزی اجارهنامه را باطل میکند؟
- مهمترینش معین نبودن مدت است؛ مادهٔ ۴۶۸ قانون مدنی میگوید در اجارهٔ اشیا مدت باید معین شود وگرنه اجاره باطل است. کد رهگیری جزء شرطهای صحت نیست.