ملک و اجاره

ودیعهٔ اجاره؛ استرداد، توقیف و وقتی موجر پول را پس نمی‌دهد

تا ودیعه پس داده نشود یا به دایرهٔ اجرا سپرده نشود، تخلیه‌ای در کار نیست. ادعای خسارت موجر چطور از ودیعه کم می‌شود، خسارت تأخیر تأدیه، ماندن پس از پایان قرارداد، و اینکه طلبکاران مستأجر کی می‌توانند ودیعه را توقیف کنند.

— ۷ دقیقه مطالعه

در این نوشته
  1. ودیعه در قانون چیست؟
  2. تا ودیعه پس داده نشود، تخلیه‌ای در کار نیست
  3. اگر موجر ادعای خسارت یا بدهی دارد
  4. اگر موجر ودیعه را پس نداد
  5. ماندن در خانه تا وقتی ودیعه برگردد؟
  6. این حق تا کی و با چه شرطی؟
  7. توقیف ودیعه؛ طلبکاران مستأجر و مستثنیات دین
تصویرسازی کلید طلایی خانه کنار پاکتی با مهر طلایی، نماد ودیعهٔ اجاره

ودیعه در قانون چیست؟

آنچه در بازار «ودیعه» یا «رهن» می‌گویند، در قانون قرض‌الحسنه است: مستأجر مبلغی به موجر قرض می‌دهد و موجر باید در پایان همان مبلغ را برگرداند. مادهٔ ۲ قانون روابط موجر و مستأجر، که در اردیبهشت ۱۴۰۳ اصلاح شد، می‌گوید در همهٔ قراردادهای اجاره باید «مدت و مبلغ اجاره و مبلغ قرض الحسنه» تصریح و در سامانه ثبت شود و شناسهٔ (کد) رهگیری بگیرد.

پس اولین مدرک شما در هر اختلافی بر سر ودیعه، قرارداد ثبت‌شده با کد رهگیری و رسید پرداخت ودیعه است؛ ترجیحاً انتقال از حساب به حساب، که خودش سند است.

تا ودیعه پس داده نشود، تخلیه‌ای در کار نیست

مهم‌ترین حمایت قانون از مستأجر در مادهٔ ۴ قانون روابط موجر و مستأجر است: اگر موجر مبلغی به عنوان ودیعه، تضمین یا قرض‌الحسنه، یا سند تعهدآور گرفته باشد، تخلیه و تحویل مورد اجاره به موجر «موکول به استرداد سند یا وجه مذکور به مستأجر و یا سپردن آن به دایره اجراست». یعنی دستور تخلیه هم اجرا نمی‌شود، مگر اینکه موجر ودیعه را به مستأجر بدهد یا به دایرهٔ اجرا بسپارد.

اگر موجر ادعای خسارت یا بدهی دارد

همان ماده تکلیف این حالت را هم روشن کرده است. اگر موجر مدعی باشد مستأجر به خانه خسارت زده، اجاره‌بها را نپرداخته یا قبض‌های تلفن، آب، برق و گاز را بدهکار است و بخواهد این‌ها را از ودیعه بردارد، باید همزمان با سپردن ودیعه، گواهی دفتر دادگاه را دربارهٔ تقدیم دادخواست مطالبهٔ خسارت به همان میزان به دایرهٔ اجرا بدهد. آن‌وقت دایرهٔ اجرا فقط همان مبلغ را نگه می‌دارد و پس از رأی دادگاه، مطالبات موجر را کم می‌کند و بقیه را به مستأجر برمی‌گرداند.

پس ادعای خسارت، راه نگه داشتن بی‌حساب ودیعه نیست. برای اینکه ادعایی علیه شما ثابت نشود، هنگام تحویل از وضع خانه عکس و فیلم تاریخ‌دار بگیرید، صورت‌جلسهٔ تحویل را امضا کنید و قبض‌های آخر را بپردازید و رسیدشان را نگه دارید.

نمودار چهار قاعدهٔ ودیعه در پایان اجاره: تحویل در برابر ودیعه، ادعای خسارت موجر، مطالبه و ماندن پس از پایان قرارداد
چهار قاعده‌ای که سرنوشت ودیعه را در پایان اجاره تعیین می‌کند.نمودار: دادیار

اگر موجر ودیعه را پس نداد

ودیعه طلبی است از نوع پول رایج؛ پس برای گرفتنش همان مسیر مطالبهٔ طلب را می‌روید، با یک امتیاز: خسارت تأخیر تأدیه.

برای پس گرفتن ودیعه

  1. کتبی و رسمی مطالبه کنید

    با اظهارنامه ودیعه را مطالبه کنید. مادهٔ ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی به هر کس اجازه داده پیش از دادخواست، «حق خود را به‌وسیله اظهارنامه از دیگری مطالبه» کند. تاریخ ابلاغ اظهارنامه، تاریخ مطالبهٔ شماست.

  2. مدارک را کنار هم بگذارید

    قرارداد با کد رهگیری، رسید پرداخت ودیعه، صورت‌جلسه و عکس‌های تحویل، رسید قبض‌های آخر و اظهارنامهٔ ابلاغ‌شده.

  3. دادخواست استرداد ودیعه بدهید

    خواسته را استرداد ودیعه و خسارت تأخیر تأدیه بنویسید. دعوای مالی تا یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه صلح است و بالاتر از آن، دادگاه حقوقی. نوشتن دادخواست را از این راهنما شروع کنید.

  4. اگر نگران آب شدن طلب هستید

    طبق مادهٔ ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی می‌توانید همراه دادخواست «تأمین خواسته» بخواهید تا به اندازهٔ طلب، مالی از موجر توقیف شود؛ در شرایطی که همان ماده گفته است.

ماندن در خانه تا وقتی ودیعه برگردد؟

دو قاعده را کنار هم بگذارید. مادهٔ ۴۹۴ قانون مدنی می‌گوید اجاره با پایان مدت تمام می‌شود و اگر مستأجر پس از آن، خانه را بدون اذن مالک در تصرف نگه دارد، موجر برای همان مدت مستحق اجرت‌المثل است، «اگر چه مستأجر استیفاء منفعت نکرده باشد». اما مادهٔ ۴ قانون روابط موجر و مستأجر تحویل خانه را به پس دادن ودیعه گره زده است، و ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه در پاسخ به همین پرسش، که موجر پس از گرفتن دستور تخلیه ودیعه را نمی‌پردازد، نوشته است:

مستأجر می‌تواند تا اخذ ودیعه، سند و یا وجه از موجر از تخلیه عین مستأجره خودداری کند و موجر مستحق اجرت‌المثل ایام تصرف یا خسارت تأخیر در تخلیه نخواهد بود.
نظریهٔ مشورتی ۷/۱۴۰۰/۱۹۵ ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه، ۱۲ خرداد ۱۴۰۰

این حق تا کی و با چه شرطی؟

همان نظریه دو شرط گذاشته است: قرارداد مطابق قانون روابط موجر و مستأجر ۱۳۷۶ بسته شده باشد و طرفین برخلاف مادهٔ ۴ آن توافق نکرده باشند. این حق هم تا وقتی است که ودیعه برنگشته؛ اگر موجر آن را پرداخت یا به دایرهٔ اجرا سپرد، ماندن بعد از آن همان حکم مادهٔ ۴۹۴ را دارد. دعوای اجرت‌المثل ایام تصرف را در راهنمای اجرت‌المثل آورده‌ایم.

نظریهٔ مشورتی برای دادگاه الزام‌آور نیست. اگر تا گرفتن ودیعه می‌مانید، مطالبهٔ ودیعه را با اظهارنامه ثبت کنید تا روشن باشد تأخیر از کدام طرف است، و هر توافقی با موجر را کتبی کنید.

توقیف ودیعه؛ طلبکاران مستأجر و مستثنیات دین

ودیعه طلب مستأجر از موجر است و طلبکاران مستأجر، مثلاً در اجرای یک حکم مالی، می‌توانند توقیف آن را بخواهند؛ اما نه همیشه. بند «ز» مادهٔ ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، ودیعه را در فهرست مستثنیات دین آورده است:

> مبلغی که در ضمن عقد اجاره به موجر پرداخت می‌شود، مشروط بر اینکه پرداخت اجاره‌بها بدون آن موجب عسر و حرج گردد و عین مستأجره مورد نیاز مدیون بوده و بالاتر از شأن او نباشد.

پس ودیعهٔ خانه‌ای که مستأجر به آن نیاز دارد و بالاتر از شأنش نیست، اگر بدون آن پرداخت اجاره‌بها برایش عسر و حرج باشد، توقیف‌شدنی نیست. تشخیص این شرایط در هر پرونده با مرجع اجراکنندهٔ حکم است.

پرسش‌های پرتکرار

موجر ودیعه را پس نمی‌دهد؛ چه کنم؟
با اظهارنامه مطالبه کنید و اگر نپرداخت، دعوای استرداد ودیعه و خسارت تأخیر تأدیه را طرح کنید؛ تا یک میلیارد ریال در دادگاه صلح. طبق مادهٔ ۴ قانون روابط موجر و مستأجر، تخلیه هم موکول به پس دادن ودیعه یا سپردن آن به دایرهٔ اجراست.
موجر می‌تواند بابت خرابی خانه از ودیعه کم کند؟
در مسیر تخلیه از راه دایرهٔ اجرا، فقط اگر همزمان گواهی تقدیم دادخواست خسارت را بدهد؛ آن‌وقت همان مبلغ تا رأی دادگاه نگه داشته می‌شود و بقیه به مستأجر برمی‌گردد.
به ودیعه خسارت تأخیر تأدیه تعلق می‌گیرد؟
ودیعه دینی از نوع وجه رایج است. طبق مادهٔ ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی، اگر موجر با وجود مطالبه و توانایی نپردازد، خسارت تأخیر به نسبت شاخص بانک مرکزی از سررسید تا پرداخت محاسبه می‌شود.
طلبکار می‌تواند ودیعهٔ خانهٔ مستأجر را توقیف کند؟
اصولاً بله، مگر در شرایط بند «ز» مادهٔ ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی: اگر پرداخت اجاره‌بها بدون ودیعه موجب عسر و حرج شود و خانه مورد نیاز مستأجر و در شأن او باشد، ودیعه جزء مستثنیات دین است.
اگر بعد از پایان قرارداد در خانه بمانم چه می‌شود؟
بستگی دارد ودیعه برگشته یا نه. اگر موجر آن را پرداخت یا به دایرهٔ اجرا سپرده، طبق مادهٔ ۴۹۴ قانون مدنی ماندن بدون اذن مالک اجرت‌المثل همان مدت را دارد. اگر برنگشته، ادارهٔ کل حقوقی در نظریهٔ ۷/۱۴۰۰/۱۹۵ گفته مستأجر می‌تواند تا دریافت آن تخلیه نکند و موجر مستحق اجرت‌المثل نیست.