توهین و فحاشی؛ مجازات، قابل گذشت بودن و مسیر شکایت
مجازات توهین ساده جزای نقدی است، نه حبس؛ اما مرز آن با قذف، افترا و نشر اکاذیب، مهلت یک‌سالهٔ شکایت و راه میانجی‌گری، سرنوشت پرونده را تعیین میکند.
— ۶ دقیقه مطالعه
در این نوشته
توهین در قانون یعنی چه؟
مادهٔ ۶۰۸ کتاب تعزیرات، توهین را با دو نمونه معرفی کرده است: «فحاشی و استعمال الفاظ رکیک». این دو فقط نمونه‌اند؛ ملاک این است که رفتار در عرف، تحقیر و خوار کردن شخص به حساب بیاید.
ماده دربارهٔ اینکه توهین کجا یا با چه وسیله‌ای انجام شود شرطی نگذاشته است. رودررو، تلفنی، در پیامک یا پیامرسان، همه در دامنهٔ همین ماده‌اند. مجازات هم در متن فعلی ماده فقط جزای نقدی است؛ توهین ساده حبس ندارد.
اگر حرف توهین‌آمیز «قذف» باشد
مادهٔ ۶۰۸ فقط توهینی را در بر می‌گیرد که «موجب حد قذف نباشد». قذف، طبق مادهٔ ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی، نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگری است، حتی اگر آن شخص مرده باشد؛ و حد آن طبق مادهٔ ۲۵۰، هشتاد ضربه شلاق است.
پس دشنامی که صریحاً چنین نسبتی بدهد، دیگر «توهین ساده» با جزای نقدی نیست و حکم خودش را دارد. قواعد گذشت در قذف هم، به حکم تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۱۰۰، همان است که در کتاب حدود آمده است.
قابل گذشت است؛ یعنی چه؟
توهین (مادهٔ ۶۰۸) در فهرست جرائم قابل گذشت مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی است، همین‌طور افترا (۶۹۷)، نشر اکاذیب (۶۹۸) و توهین به کارکنان دولت در حال انجام وظیفه (۶۰۹). این سه نتیجه دارد:
- تعقیب فقط با شکایت شروع میشود. دادسرا بدون شکایت شما سراغ پرونده نمی‌رود.
- گذشت شما پرونده را می‌بندد. طبق مادهٔ ۱۰۰، گذشت شاکی حسب مورد موجب موقوفی تعقیب یا موقوفی اجرای مجازات است.
- مهلت شکایت یک سال است. طبق مادهٔ ۱۰۶، اگر متضرر ظرف یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم شکایت نکند، حق شکایت کیفری‌اش ساقط میشود؛ مگر اینکه تحت سلطهٔ متهم بوده یا به دلیلی خارج از اختیارش نمیتوانسته شکایت کند.
اینکه کدام جرم‌ها قابل گذشتاند و اصلاحیهٔ ۱۴۰۳ چه چیزی را عوض کرد، در این مطلب آمده است.
| جرم | چه رفتاری | ماده |
|---|---|---|
| توهین | فحاشی، الفاظ رکیک و هر رفتاری که عرفاً تحقیر شخص باشد | ۶۰۸ تعزیرات |
| افترا | نسبت دادن صریح امری که جرم است، بی‌آنکه بتوان درستی‌اش را ثابت کرد | ۶۹۷ تعزیرات |
| نشر اکاذیب | اظهار دروغ یا نسبت دادن کار خلاف حقیقت، به قصد ضرر زدن به دیگری یا تشویش اذهان | ۶۹۸ تعزیرات |
| قذف | نسبت دادن زنا یا لواط | ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی (حد) |
توهین در پیامرسان و شبکهٔ اجتماعی
همان مادهٔ ۶۰۸ است؛ پیام متنی، پیام صوتی، کامنت یا استوری فرقی نمی‌کند. آنچه در فضای مجازی تعیین‌کننده است، مدرک است: از پیام یا صفحه همراه با تاریخ و نام کاربری تصویر بگیرید، پیام را پاک نکنید و اگر در گروه بوده، نام کسانی را که آن را دیده‌اند یادداشت کنید. اگر هویت طرف معلوم نیست، شناسایی او با پلیس فتا و به دستور دادسراست.
دو رفتار مجازی جرم‌های جداگانه‌ای در قانون جرایم رایانه‌ای‌اند: تغییر یا تحریف فیلم، صدا یا عکس کسی و انتشار آن به‌نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود (مادهٔ ۱۶)، و انتشار صدا، تصویر یا فیلم خصوصی و خانوادگی دیگری بدون رضایتش (مادهٔ ۱۷). مجازات هر دو، در متن اصلاحی ۱۴۰۳، حبس یا جزای نقدی یا هر دوست.
شکایت از توهین، گام‌به‌گام
مسیر شکایت از توهین همان مسیر هر شکایت کیفری است، با یک ایستگاه اضافه: در جرائم سبک، قاضی می‌تواند پیش از رسیدگی، فرصت سازش بدهد.
از مدرک تا گذشت
- مدرک جمع کنید
نام و نشانی شاهدان، تصویر پیام‌ها و صفحه‌ها با تاریخ، و فایل پیام‌های صوتی را نگه دارید. در توهین حضوری، شهادت کسانی که حاضر بوده‌اند مهم‌ترین مدرک است.
- ظرف یک سال شکواییه بدهید
شکواییه را در یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید تا به دادسرا برسد؛ نوشتن شکواییه را از این راهنما شروع کنید. مهلت یک‌ساله از روزی است که از توهین باخبر شده‌اید.
- شاید پرونده به میانجی‌گری برود
طبق مادهٔ ۸۲ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرائم تعزیری درجهٔ شش، هفت و هشت، قاضی می‌تواند به درخواست متهم و با موافقت شاکی تا دو ماه به متهم فرصت دهد تا رضایت بگیرد یا خسارت را جبران کند، یا با توافق طرفین موضوع را تا سه ماه به شورای حل اختلاف یا میانجی بسپارد.
- گذشت، پرونده را می‌بندد
در جرم قابل گذشت، اگر شاکی گذشت کند، تعقیب یا اجرای مجازات موقوف میشود. پیش از امضای رضایت‌نامه، مطمئن شوید همهٔ آنچه می‌خواستید، مثل عذرخواهی یا جبران خسارت، انجام شده است.
توهین به کارمند دولت در حال انجام وظیفه
مادهٔ ۶۰۹ برای توهین به کارکنان وزارتخانه‌ها، مؤسسات و شرکت‌های دولتی و شهرداری‌ها «در حال انجام وظیفه یا به سبب آن» مجازاتی سنگین‌تر از توهین ساده گذاشته است؛ همین ماده مقام‌های رسمی را هم در بر می‌گیرد. این جرم هم در فهرست قابل گذشت مادهٔ ۱۰۴ آمده است، پس گذشت شاکی در آن هم تعقیب را موقوف میکند.
پرسش‌های پرتکرار
- مجازات فحاشی چقدر است؟
- طبق مادهٔ ۶۰۸، جزای نقدی درجهٔ شش؛ یعنی از خرداد ۱۴۰۳ بیش از ۲۰۰ تا ۸۰۰ میلیون ریال (۲۰ تا ۸۰ میلیون تومان). توهین ساده در این ماده حبس ندارد؛ اگر دشنام نسبت زنا یا لواط باشد، قذف است و حد دارد.
- مهلت شکایت از توهین چقدر است؟
- یک سال از تاریخ اطلاع از توهین. طبق مادهٔ ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی، در جرائم قابل گذشت، اگر متضرر در این مدت شکایت نکند، حق شکایت کیفری او ساقط میشود، مگر اینکه به دلیلی خارج از اختیارش نمیتوانسته شکایت کند.
- توهین در پیامرسان یا دایرکت هم جرم است؟
- بله. مادهٔ ۶۰۸ دربارهٔ وسیلهٔ توهین شرطی نگذاشته است. تصویر پیام با تاریخ و نام کاربری را نگه دارید و پیام را پاک نکنید؛ اگر هویت طرف معلوم نیست، شناسایی او با پلیس فتا و به دستور دادسراست.
- اگر شاکی رضایت بدهد، چه میشود؟
- توهین قابل گذشت است؛ طبق مادهٔ ۱۰۰ قانون مجازات اسلامی، گذشت شاکی پیش از حکم، تعقیب را و پس از حکم، اجرای مجازات را موقوف میکند.
- فرق توهین با افترا چیست؟
- توهین تحقیر است، مثل فحاشی. افترا طبق مادهٔ ۶۹۷ یعنی کسی صریحاً امری را که جرم است به دیگری نسبت دهد و نتواند درستی آن را ثابت کند. هر دو جزای نقدی درجهٔ شش دارند و هر دو قابل گذشتاند.