قانون کاهش مجازات حبس تعزیری؛ کدام جرمها قابل گذشت شدند
مهمترین اثر این قانون، کوتاه شدن حبسها نیست؛ این است که فهرست بلندی از جرائم مالی به «قابل گذشت» تبدیل شد — و در جرم قابل گذشت، رضایت شاکی پرونده را میبندد.
— ۶ دقیقه مطالعه
در این نوشته
این قانون سه کار متفاوت کرد
قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، مصوب اردیبهشت ۱۳۹۹، را معمولاً با نامش میشناسند و همان نام گمراهکننده است. این قانون سه کار جدا از هم انجام داد:
- درجهٔ حبس برخی جرائم کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی را پایین آورد — یعنی مجازات همان جرم، به درجهٔ سبکتری منتقل شد.
- فهرست جرائم قابل گذشت را بهشدت گسترش داد با بازنویسی مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی.
- اختیار دادگاه در تخفیف و تعدد جرم را بازنویسی کرد — مواد ۳۷ و ۱۳۴.
از این سه، اثری که مردم در عمل با آن روبهرو میشوند، دومی است.
«قابل گذشت» یعنی چه؟
در حقوق کیفری ایران، جرائم به دو دستهٔ قابل گذشت و غیرقابل گذشت تقسیم میشوند.
در جرم غیرقابل گذشت، دادستان به نمایندگی از جامعه تعقیب میکند. رضایت شاکی خصوصی ممکن است در تخفیف مجازات اثر بگذارد، اما پرونده را نمیبندد.
در جرم قابل گذشت، شروع تعقیب موکول به شکایت شاکی خصوصی است و گذشت او موجب موقوفی تعقیب — یا اگر حکم صادر شده باشد، موقوفی اجرای مجازات — میشود.
پس تبدیل یک جرم به «قابل گذشت»، عملاً کلید پرونده را از دست دادستان میگیرد و به دست شاکی میدهد.
فهرستی که مادهٔ ۱۰۴ باز کرد
مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، پس از اصلاح، فهرست بلندی از مواد کتاب پنجم را قابل گذشت اعلام کرد. در میان آنها نامهایی هست که بیشترین پروندههای دادسراها را میسازند:
- خیانت در امانت (مادهٔ ۶۷۴)
- تصرف عدوانی و مزاحمت ملکی (مادهٔ ۶۹۰، در مواردی که املاک و اراضی متعلق به اشخاص خصوصی باشد)
- تخریب و برخی جرائم علیه اموال (مواد ۶۷۶ تا ۶۸۵)
- توهین و افترا (مواد ۶۰۸ و ۶۹۷)
- فروش مال غیر و کلاهبرداری — مشروط بر آنکه مبلغ آن از نصاب مقرر در مادهٔ ۳۶ همین قانون بیشتر نباشد
- شروع و معاونت در همهٔ این جرائم
همچنین همهٔ جرائم تعزیری درجهٔ پنج و پایینتر که افراد زیر هجده سال مرتکب شوند، در صورت داشتن بزهدیده، در همین حکم قرار گرفت.
نصاب مادهٔ ۳۶ — عددی که مرز را تعیین میکند
مادهٔ ۳۶ قانون مجازات اسلامی، که در خرداد ۱۴۰۳ اصلاح شد، انتشار حکم محکومیت قطعی را برای کلاهبرداری بیش از چهارده میلیارد ریال مقرر کرده است — یعنی بیش از یک میلیارد و چهارصد میلیون تومان.
همین عدد، از طریق ارجاع مادهٔ ۱۰۴، مرز قابل گذشت بودن کلاهبرداری را هم تعیین میکند: کلاهبرداری تا این نصاب قابل گذشت است و بالاتر از آن، غیرقابل گذشت.
این نکته در عمل بسیار تعیینکننده است و در بیشتر خلاصههای اینترنتی از قلم میافتد: «کلاهبرداری قابل گذشت شد» بدون قید نصاب، جملهٔ نادرستی است.
| موضوع | قابل گذشت | غیرقابل گذشت |
|---|---|---|
| شروع تعقیب | منوط به شکایت شاکی خصوصی | با اعلام جرم یا تشخیص دادستان |
| اثر رضایت شاکی | موقوفی تعقیب یا موقوفی اجرای مجازات | میتواند موجب تخفیف شود، اما پرونده باز میماند |
| پس گرفتن شکایت | پرونده مختومه میشود | تعقیب ادامه مییابد |
| نمونه پس از اصلاح | خیانت در امانت، تصرف عدوانی ملک خصوصی | کلاهبرداری بالاتر از نصاب مادهٔ ۳۶ |
اختیار تخفیف دادگاه هم بازنویسی شد
مادهٔ ۳۷ قانون مجازات اسلامی — که همین قانون آن را در اردیبهشت ۱۳۹۹ اصلاح کرد — به دادگاه اجازه میدهد در صورت وجود جهات تخفیف، مجازات تعزیری را تقلیل یا تبدیل کند، و مقدار آن را دقیق کرده است:
- حبس درجهٔ چهار و بالاتر: تقلیل یک تا سه درجه؛
- حبس درجهٔ پنج و شش: تقلیل یک تا دو درجه، یا تبدیل آن — و نیز حبس درجهٔ هفت — به جزای نقدی متناسب با همان درجه؛
- مصادرهٔ کل اموال: تبدیل به جزای نقدی درجهٔ یک تا چهار؛
- انفصال دائم: تقلیل به انفصال موقت پنج تا پانزده سال.
این بند دوم است که در پروندههای روزمره بیشترین اثر را دارد: امکان تبدیل حبس درجهٔ پنج تا هفت به جزای نقدی.
تعدد جرم؛ قاعدهای که کمتر خوانده میشود
مادهٔ ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی هم بازنویسی شد و قاعدهٔ تعدد جرائم تعزیری را دقیقتر کرد:
- اگر جرائم ارتکابی مختلف نباشند، فقط یک مجازات تعیین میشود و دادگاه میتواند آن را تشدید کند.
- اگر جرائم مختلف و حداکثر سه جرم باشند، حداقل مجازات هر یک، بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر قانونی است.
- اگر جرائم مختلف بیش از سه جرم باشند، مجازات هر یک حداکثر مجازات قانونی آن جرم است و دادگاه میتواند تا یکچهارم بیشتر تعیین کند.
نکتهٔ کاربردی: جمع جرائم درجهٔ هفت و هشت با درجهٔ شش و بالاتر، سبب تشدید مجازات جرائم اخیر نمیشود.
پرسشهای پرتکرار
- خیانت در امانت قابل گذشت است؟
- بله. مادهٔ ۶۷۴ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی در فهرست مادهٔ ۱۰۴ آمده است، بنابراین شروع تعقیب منوط به شکایت شاکی خصوصی است و گذشت او موجب موقوفی تعقیب میشود.
- کلاهبرداری هم قابل گذشت شد؟
- مشروط. کلاهبرداری و انتقال مال غیر فقط تا نصاب مقرر در مادهٔ ۳۶ قانون مجازات اسلامی قابل گذشتاند. مادهٔ ۳۶ اصلاحی ۱۴۰۳ این نصاب را چهارده میلیارد ریال قرار داده است.
- اگر رضایت بدهم میتوانم دوباره شکایت کنم؟
- گذشت شاکی در جرم قابل گذشت، قطعی است و موجب موقوفی تعقیب میشود. برای مطالبهٔ مال، مسیر جداگانهٔ دعوای حقوقی همچنان باز است.
- این قانون شامل پروندههای قبلی هم میشود؟
- قواعد مساعدتر به حال متهم در امور کیفری، اصولاً عطف به ماسبق میشوند. تطبیق آن بر یک پروندهٔ مشخص — از جمله پروندههایی که حکم قطعی گرفتهاند — با دادگاه است.