جرم و شکایت کیفری

رضایت شاکی و گذشت؛ در کدام جرم‌ها پرونده را می‌بندد و در کدام نه

فهرست جرایم قابل گذشت در متن امروز مادهٔ ۱۰۴، اثر گذشت در هر مرحلهٔ پرونده، و چند قاعده که پیش از امضای رضایت‌نامه باید بدانید: گذشت پس گرفتنی نیست، گذشت مشروط جلوی حکم را نمی‌گیرد و ترک تعقیب با گذشت فرق دارد.

— ۸ دقیقه مطالعه

در این نوشته
  1. جرم قابل گذشت یعنی چه؟
  2. فهرست جرایم قابل گذشت در قانون امروز
  3. این‌ها هم قابل گذشت‌اند
  4. گذشت در هر مرحلهٔ پرونده چه می‌کند؟
  5. گذشت پس گرفتنی نیست؛ ترک تعقیب هست
  6. گذشت مشروط، چند شاکی و ورثه
  7. مهلت شکایت در جرم قابل گذشت
  8. پیش از امضای رضایت‌نامه
دستی که با خودنویس پای یک برگهٔ حقوقی را امضا می‌کند

جرم قابل گذشت یعنی چه؟

قانون مجازات اسلامی جرم‌های تعزیری را دو دسته کرده است. جرم قابل گذشت جرمی است که «شروع و ادامه تعقیب و رسیدگی و اجرای مجازات» آن به شکایت شاکی و گذشت نکردن او بسته است (تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱۰۰). در جرم غیرقابل گذشت، شکایت و گذشت شاکی در شروع و ادامهٔ تعقیب و در اجرای مجازات اثری ندارد (تبصرهٔ ۲ همان ماده).

قاعدهٔ مهم دیگر در مادهٔ ۱۰۳ است: اگر قانون جرمی را صریحاً قابل گذشت نگفته باشد، آن جرم غیرقابل گذشت است، مگر اینکه از حق‌الناس باشد و شرعاً قابل گذشت. پس پاسخ «این جرم قابل گذشت است؟» را متن قانون می‌دهد، نه سبک یا سنگین بودن جرم.

فهرست جرایم قابل گذشت در قانون امروز

فهرست اصلی در مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی است. این ماده در ۱۳۹۹ با قانون کاهش مجازات حبس تعزیری بازنویسی شد و در خرداد ۱۴۰۳ کلاهبرداری، انتقال مال غیر و چند نوع سرقت از آن بیرون رفت. جدول زیر متن امروز را به تفکیک موضوع نشان می‌دهد؛ شماره‌ها مواد کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) است:

جرایم قابل گذشت کتاب تعزیرات، طبق متن فعلی مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی
موضوعموادجرم‌ها
آبرو و حیثیت۶۰۸، ۶۰۹، ۶۹۷، ۶۹۸، ۶۹۹، ۷۰۰، ۷۴۴توهین؛ توهین به مقامات و کارکنان دولت در حال انجام وظیفه یا به سبب آن؛ افترا؛ نشر اکاذیب؛ پاپوش‌دوزی (گذاشتن آلات جرم در تصرف دیگری برای متهم کردن او)؛ هجو؛ تغییر یا تحریف فیلم، صدا یا عکس دیگری و انتشار آن
تهدید و مزاحمت۶۴۱، ۶۶۸، ۶۶۹، ۶۹۴مزاحمت تلفنی و مخابراتی؛ گرفتن سند یا امضا با زور یا تهدید؛ تهدید؛ ورود به منزل دیگری به عنف یا با تهدید
مال و سند۵۳۶، ۵۹۶، ۶۷۳، ۶۷۴، ۶۷۶، ۶۷۷، ۶۷۹، ۶۸۲، ۶۸۴، ۶۸۵جعل در اسناد غیررسمی و استفاده از آن؛ گرفتن سند از کسی با سوءاستفاده از ضعف یا نیاز او؛ سوءاستفاده از سفیدمهر یا سفیدامضا؛ خیانت در امانت؛ آتش زدن مال منقول دیگری؛ تخریب عمدی مال دیگری؛ کشتن یا تلف کردن حیوان حلال‌گوشت دیگری؛ از بین بردن اسناد و اوراق غیردولتی دیگری؛ خراب کردن محصول، باغ یا تاکستان دیگری؛ قطع نخل خرما بدون مجوز
ملک۶۹۰، ۶۹۲، ۶۹۳تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق در ملک و زمین اشخاص خصوصی؛ تصرف ملک دیگری به قهر و غلبه؛ تصرف دوباره پس از اجرای حکم خلع ید یا رفع مزاحمت
خانواده و اشخاص۶۲۲، ۶۳۲، ۶۳۳، ۶۴۷، ۶۴۸سقط جنین در اثر ضرب یا آزار عمدی زن باردار؛ تحویل ندادن طفل به کسی که قانوناً حق مطالبه دارد؛ رها کردن طفل یا شخص ناتوان؛ فریب در ازدواج؛ افشای اسرار حرفه‌ای
رانندگی۷۱۶، ۷۱۷صدمهٔ بدنی غیرعمدی در رانندگی
۳۱ ماده
از کتاب تعزیرات که مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی قابل گذشت اعلام کرده است، به‌علاوهٔ شروع و معاونت در همهٔ آن‌هامادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، متن پس از اصلاحیهٔ خرداد ۱۴۰۳ —

این‌ها هم قابل گذشت‌اند

علاوه بر مواد جدول، مادهٔ ۱۰۴ این‌ها را هم قابل گذشت کرده است:

  • شروع و معاونت در همهٔ جرم‌های جدول؛
  • همهٔ جرایم تعزیری درجهٔ پنج و پایین‌تر که افراد زیر هجده سال مرتکب شوند، اگر بزه‌دیده داشته باشد؛
  • جرایم تعزیری کتاب دیات و فصل حد قذف؛
  • جرایمی که قانون خاصشان قابل گذشت کرده است، مثل صدور چک بلامحل (مواد ۱۱ و ۱۲ قانون صدور چک) و ترک انفاق (مادهٔ ۵۳ قانون حمایت خانواده).

تبصرهٔ ۱ همین ماده هم حداقل و حداکثر حبس تعزیری درجهٔ چهار تا هشت را در جرایم قابل گذشت نصف کرده است.

گذشت در هر مرحلهٔ پرونده چه می‌کند؟

در جرم قابل گذشت، گذشت در هر مرحله‌ای که باشد پرونده را می‌بندد: در دادسرا تعقیب موقوف می‌شود، در دادگاه رسیدگی، و پس از حکم قطعی اجرای مجازات (مادهٔ ۱۰۰ و بند «ب» مادهٔ ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری). در جرم غیرقابل گذشت، گذشت پرونده را نمی‌بندد، اما بی‌اثر هم نیست:

  • پیش از حکم قطعی، گذشت شاکی یکی از جهات تخفیف مجازات است (بند «الف» مادهٔ ۳۸).
  • در جرایم درجهٔ شش تا هشت که مجازاتشان قابل تعلیق است، اگر شاکی گذشت کند یا خسارتش جبران شود، دادستان یا دادگاه می‌تواند تعقیب را از شش ماه تا دو سال معلق کند (مواد ۸۱ و ۸۲ آیین دادرسی کیفری). در درجهٔ هفت و هشت، برای کسی که سابقهٔ محکومیت مؤثر ندارد، مقام قضایی می‌تواند یک بار قرار بایگانی بدهد (مادهٔ ۸۰).
  • پس از حکم قطعی، محکوم می‌تواند از دادگاهی که حکم قطعی را داده بخواهد در میزان مجازاتش تجدیدنظر کند؛ دادگاه در صورت اقتضا مجازات را تخفیف می‌دهد یا به مجازات مناسب‌تری تبدیل می‌کند (مادهٔ ۴۸۳).
نمودار اثر گذشت شاکی در چهار مرحلهٔ پرونده، برای جرم قابل گذشت و غیرقابل گذشت
اثر گذشت شاکی در چهار مرحلهٔ پرونده؛ سبز برای جرم قابل گذشت، طلایی برای جرم غیرقابل گذشت.نمودار: دادیار

گذشت پس گرفتنی نیست؛ ترک تعقیب هست

مادهٔ ۱۰۱ قانون مجازات اسلامی می‌گوید «عدول از گذشت، مسموع نیست»: کسی که گذشت کرد، نمی‌تواند بعداً پشیمان شود و شکایت را از نو زنده کند.

اما قانون آیین دادرسی کیفری راه دیگری هم گذاشته که با گذشت فرق دارد. در جرم قابل گذشت، شاکی می‌تواند تا پیش از صدور کیفرخواست ترک تعقیب بخواهد؛ دادستان قرار ترک تعقیب صادر می‌کند و شاکی می‌تواند فقط یک بار و تا یک سال از تاریخ این قرار، تعقیب دوبارهٔ متهم را بخواهد (مادهٔ ۷۹). اگر هنوز مطمئن نیستید طرف مقابل به توافقش عمل می‌کند، این دو را با هم اشتباه نگیرید.

گذشت مشروط، چند شاکی و ورثه

گذشت مشروط. اگر گذشت را به شرطی بسته باشید، مثلاً پرداخت مبلغی تا تاریخی، طبق تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱۰۱ این گذشت مانع تعقیب، رسیدگی و صدور حکم نیست؛ فقط اجرای مجازات در جرم قابل گذشت به محقق نشدن شرط بسته می‌شود و محکوم با قرار تأمین مناسب آزاد می‌شود.

چند شاکی. اگر از یک جرم چند نفر زیان دیده باشند، شکایت هر کدام برای شروع تعقیب کافی است، اما پرونده فقط با گذشت همهٔ کسانی که شکایت کرده‌اند بسته می‌شود (مادهٔ ۱۰۲).

ورثه. حق گذشت به ورثهٔ قانونی زیان‌دیده منتقل می‌شود و تعقیب یا اجرای مجازات فقط با گذشت همهٔ آن‌ها موقوف می‌شود (تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۲).

مهلت شکایت در جرم قابل گذشت

حق شکایت کیفری در جرم قابل گذشت همیشگی نیست. طبق مادهٔ ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی، اگر زیان‌دیده تا یک سال از روزی که از جرم باخبر شده شکایت نکند، حق شکایت کیفری‌اش ساقط می‌شود؛ مگر اینکه تحت سلطهٔ متهم بوده یا به دلیلی خارج از اختیارش نمی‌توانسته شکایت کند، که در این صورت مهلت از رفع مانع حساب می‌شود. اگر زیان‌دیده پیش از پایان مهلت فوت کند، هر یک از ورثه تا شش ماه از تاریخ فوت حق شکایت دارد.

برای چک بلامحل مهلت کوتاه‌تر است: دارندهٔ چک باید ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول به بانک برود و ظرف شش ماه از صدور گواهی عدم پرداخت شکایت کند (مادهٔ ۱۱ قانون صدور چک).

پیش از امضای رضایت‌نامه

گذشت پس گرفتنی نیست؛ پس پیش از امضای رضایت‌نامه، این چهار چیز را روشن کنید:

پیش از دادن گذشت

  1. مطمئن شوید جرم قابل گذشت است

    عنوان اتهام را با فهرست مادهٔ ۱۰۴ بسنجید. اگر جرم غیرقابل گذشت باشد، رضایت شما پرونده را نمی‌بندد و فقط در تخفیف مجازات اثر دارد.

  2. گذشت کیفری را از حقوق مالی جدا کنید

    در متن رضایت‌نامه روشن بنویسید از چه می‌گذرید. گذشت از شکایت کیفری با گذشت از طلب یا خسارت یکی نیست، مگر اینکه آن را هم در متن بیاورید.

  3. اگر شرطی دارید، بنویسید

    گذشت مشروط، مثلاً به پرداخت مبلغی تا تاریخی، جلوی صدور حکم را نمی‌گیرد، اما اجرای مجازات را به نتیجهٔ شرط می‌بندد (تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱۰۱).

  4. گذشت را رسمی اعلام کنید

    گذشت را یا حضوری نزد مقام قضایی رسیدگی‌کننده اعلام کنید تا صورت‌جلسه شود، یا رضایت‌نامهٔ رسمی در دفتر اسناد رسمی تنظیم کنید و به پرونده بدهید؛ مرجع رسیدگی ممکن است برای احراز، حضور شما را هم بخواهد.

پرسش‌های پرتکرار

تهدید قابل گذشت است؟
بله. تهدید (مادهٔ ۶۶۹ کتاب تعزیرات) و گرفتن سند یا امضا با زور و تهدید (مادهٔ ۶۶۸) هر دو در فهرست مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی آمده‌اند؛ گذشت شاکی تعقیب یا اجرای مجازات را موقوف می‌کند.
خیانت در امانت قابل گذشت است؟
بله. مادهٔ ۶۷۴ کتاب تعزیرات در فهرست مادهٔ ۱۰۴ است؛ تعقیب با شکایت شاکی شروع و با گذشت او موقوف می‌شود.
کلاهبرداری قابل گذشت است؟
نه. از خرداد ۱۴۰۳ کلاهبرداری و انتقال مال غیر، به هر مبلغی، غیرقابل گذشت‌اند و رضایت شاکی فقط جهت تخفیف مجازات است.
اگر رضایت بدهم، می‌توانم پس بگیرم؟
نه. طبق مادهٔ ۱۰۱ قانون مجازات اسلامی عدول از گذشت پذیرفته نیست. اما ترک تعقیب، که شاکی می‌تواند تا پیش از کیفرخواست بخواهد، یک بار و تا یک سال قابل برگشت است (مادهٔ ۷۹ قانون آیین دادرسی کیفری).
چک برگشتی قابل گذشت است؟
بله. طبق مادهٔ ۱۲ قانون صدور چک، اگر پیش از حکم قطعی شاکی گذشت کند یا متهم وجه چک و خسارت تأخیر تأدیه را بپردازد، تعقیب موقوف می‌شود؛ و اگر پس از حکم قطعی باشد، اجرای حکم موقوف می‌شود و محکوم فقط معادل یک‌سوم جزای نقدی حکم را می‌پردازد.
تا کی می‌توانم شکایت کنم؟
در جرم قابل گذشت، تا یک سال از روزی که از جرم باخبر شده‌اید (مادهٔ ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی). برای چک بلامحل، ظرف شش ماه از صدور گواهی عدم پرداخت.