افترا، نشر اکاذیب و توهین؛ سه جرم که با هم اشتباه گرفته میشوند
افترا نسبت دادن جرم است، نشر اکاذیب گفتن دروغ به قصد ضرر و توهین تحقیر. شرطهای هر کدام از متن ماده و نظریههای ادارهٔ کل حقوقی، مجازاتها با مبالغ ۱۴۰۵، نسخهٔ فضای مجازی، و اینکه شکایت دروغ کجا جرم میشود.
— ۸ دقیقه مطالعه
در این نوشته

افترا چیست؟
مادهٔ ۶۹۷ کتاب تعزیرات افترا را اینطور تعریف کرده است: کسی «بهوسیلهٔ اوراق چاپی یا خطی یا بهوسیلهٔ درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیلهٔ دیگر» امری را که قانوناً جرم است، صریحاً به دیگری نسبت دهد و نتواند درستی آن را ثابت کند. پس سه شرط لازم است:
- آنچه نسبت داده میشود جرم است. «دزد»، «کلاهبردار» یا «رشوهگیر» جرمی مشخص را نسبت میدهند؛ «بیعرضه» و «دروغگو» نه.
- نسبت صریح است. کنایه و اشاره برای افترا کافی نیست.
- نسبتدهنده نمیتواند درستیاش را ثابت کند. اگر بتواند، افترا نیست؛ مگر در حالتی که تبصرهٔ همین ماده گفته: وقتی نشر آن امر «اشاعهٔ فحشا» باشد، اثبات درستی هم مجازات را برنمیدارد.
آیا کسی جز خود شما باید باخبر شود؟
ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه در پاسخ به این پرسش که اگر کسی تلفنی یا با پیامک به خود شخص بگوید «تو کلاهبرداری» و این حرف به دیگران نرسد، افترا هست یا نه، گفته است افترا وقتی محقق میشود که دیگران باخبر شوند یا بتوانند باخبر شوند؛ و در فرض آن پرسش چنین چیزی دیده نمیشد. تشخیص نهایی با قاضی است.
جرم افتراء … جرمی مقید به «وسیله» است امّا از نظر نوع وسیله محدودیت ندارد … این جرم با اطلاع یافتن یا قابلیت اطلاع دیگران غیر از منسوبالیه از انتساب امری که مطابق قانون آن امر جرم محسوب میشود تحقق مییابد.
مجازات افترا: فقط جزای نقدی
افترا پیش از ۱۳۹۹ حبس و شلاق داشت. قانون کاهش مجازات حبس تعزیری آن را به جزای نقدی درجهٔ شش تبدیل کرد و ادارهٔ کل حقوقی هم تصریح کرده که با این قانون، حبس و شلاق افترا «موضوعاً منتفی» شده است. جزای نقدی درجهٔ شش از خرداد ۱۴۰۳ بیش از ۲۰۰ تا ۸۰۰ میلیون ریال است. اگر امر نسبتدادهشده زنا یا لواط باشد، موضوع قذف است و حد دارد؛ آن را در مطلب توهین و قذف توضیح دادهایم.
… مجازات برخی جرایم موضوعاً منتفی شده است (همانند مجازات شلاق در جرم توهین یا حبس و شلاق در جرم افترا) …
نشر اکاذیب چیست؟
مادهٔ ۶۹۸ دایرهٔ بزرگتری دارد. لازم نیست آنچه گفته میشود جرم باشد؛ کافی است دروغ باشد، یا کاری «برخلاف حقیقت» به شخص حقیقی یا حقوقی (مثلاً یک شرکت) یا مقام رسمی نسبت داده شود، صریح یا تلویحی. در عوض یک شرط دارد که افترا ندارد: قصد. گوینده باید قصد ضرر زدن به دیگری یا «تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی» داشته باشد. وقوع ضرر لازم نیست؛ ماده صریحاً میگوید «اعم از اینکه … ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا نه».
مجازات در متن اصلاحی ۱۳۹۹ ماده، حبس از یک ماه تا یک سال یا تا ۷۴ ضربه شلاق است، و دادگاه در صورت امکان به اعادهٔ حیثیت هم حکم میدهد.
نشر اکاذیب در فضای مجازی
وقتی دروغ با «سامانهٔ رایانهای یا مخابراتی» منتشر شود، یعنی در پیامرسان، شبکهٔ اجتماعی یا سایت، مادهٔ ۱۸ قانون جرایم رایانهای حکم دارد. شرطهایش همان است، اما مجازاتش در متن اصلاحی خرداد ۱۴۰۳ حبس از ۹۱ روز تا دو سال یا جزای نقدی ۶۶ تا ۵۰۰ میلیون ریال یا هر دو، بهعلاوهٔ اعادهٔ حیثیت در صورت امکان است.
قانون جرایم رایانهای برای افترا مادهٔ جداگانهای ندارد؛ افترا در فضای مجازی همان مادهٔ ۶۹۷ است، چون به تعبیر نظریهٔ بالا، این جرم «از نظر نوع وسیله محدودیت ندارد».
توهین چه فرقی با این دو دارد؟
در توهین لازم نیست چیزی به کسی نسبت داده شود. مادهٔ ۶۰۸ از «فحاشی و استعمال الفاظ رکیک» نام برده و ملاک، تحقیرآمیز بودن رفتار در عرف است. مجازاتش هم مثل افترا جزای نقدی درجهٔ شش است. جزئیات توهین، از جمله توهین در پیامرسان و مسیر شکایت، در مطلب مجازات توهین آمده است.

| افترا | نشر اکاذیب | توهین | |
|---|---|---|---|
| چه چیزی گفته میشود | نسبت دادن جرمی مشخص | دروغ، یا نسبت دادن کار خلاف واقع؛ لازم نیست جرم باشد | دشنام و تحقیر؛ نسبت دادن چیزی لازم نیست |
| صراحت | باید صریح باشد | صریح یا تلویحی | شرط نیست |
| قصد خاص | در متن ماده نیامده | قصد ضرر زدن یا تشویش اذهان عمومی | در متن ماده نیامده |
| اگر راست باشد | افترا نیست، مگر نشرش اشاعهٔ فحشا باشد | دروغ نیست، پس این جرم نیست | ملاک، تحقیر است |
| مجازات | جزای نقدی درجهٔ شش | حبس یک ماه تا یک سال یا تا ۷۴ ضربه شلاق، و اعادهٔ حیثیت | جزای نقدی درجهٔ شش |
| ماده | ۶۹۷ تعزیرات | ۶۹۸ تعزیرات؛ در فضای مجازی ۱۸ جرایم رایانهای | ۶۰۸ تعزیرات |
شکایت دروغ هم جرم است؟
مادهٔ ۶۹۸ در شمار وسیلههای نشر اکاذیب صریحاً از «شکواییه» و «گزارش» نام برده است. پس اگر کسی آگاهانه و به قصد ضرر زدن، در شکایت یا گزارشی دروغ بنویسد، همان جرم است. اما این ماده دروغ و قصد ضرر را شرط کرده؛ شکایتی که فقط به نتیجه نرسیده، بهخودیخود مصداق آن نیست.
بدتر از شکایت دروغ، «پاپوش دوختن» است. مادهٔ ۶۹۹ برای کسی که عمداً وسیلهٔ جرم یا چیزی را که یافتشدنش اتهام میآورد، بیخبر در خانه، محل کار یا جیب دیگری بگذارد تا او را متهم کند، حبس از سه ماه تا یک سال و شش ماه یا تا ۷۴ ضربه شلاق گذاشته است. شرطش این است که آن شخص تعقیب شده باشد و بعد قرار منع تعقیب یا حکم برائت قطعی گرفته باشد.
هجو
یک عنوان نزدیک دیگر هم هست: مادهٔ ۷۰۰ برای کسی که دیگری را «با نظم یا نثر یا به صورت کتبی یا شفاهی» هجو کند یا هجویه را منتشر کند، حبس از پانزده روز تا سه ماه گذاشته است.
شکایت از افترا یا نشر اکاذیب
افترا، نشر اکاذیب، توهین، افترای عملی و هجو همه در فهرست جرائم قابل گذشت مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامیاند. یعنی دادسرا فقط با شکایت شما سراغ پرونده میرود، باید ظرف یک سال از روزی که باخبر شدهاید شکایت کنید (مادهٔ ۱۰۶)، و گذشت شما پرونده را میبندد (مادهٔ ۱۰۰). اما مادهٔ ۱۰۴ از نشر اکاذیب رایانهای (مادهٔ ۱۸ قانون جرایم رایانهای) نام نبرده و خود آن قانون هم آن را قابل گذشت نشمرده است. اینکه گذشت در کدام جرمها چه اثری دارد، در مطلب رضایت شاکی و گذشت آمده است.
مدرک را از همان اول نگه دارید: نامه یا نوشته، تصویر پیام یا پست با تاریخ و نام کاربری، و نام کسانی که حرف را شنیده یا خواندهاند. در افترا، همین شاهدان نشان میدهند که حرف به دیگران رسیده است. نوشتن شکواییه را از این راهنما شروع کنید.
پرسشهای پرتکرار
- افترا چیست؟
- طبق مادهٔ ۶۹۷ تعزیرات، افترا یعنی کسی به هر وسیله امری را که قانوناً جرم است صریحاً به دیگری نسبت دهد و نتواند درستی آن را ثابت کند. ادارهٔ کل حقوقی شرط کرده که دیگران از آن باخبر شوند یا بتوانند باخبر شوند.
- مجازات افترا چقدر است؟
- جزای نقدی درجهٔ شش؛ یعنی از خرداد ۱۴۰۳ بیش از ۲۰۰ تا ۸۰۰ میلیون ریال (۲۰ تا ۸۰ میلیون تومان). افترا از ۱۳۹۹ دیگر حبس و شلاق ندارد.
- فرق افترا و نشر اکاذیب چیست؟
- در افترا آنچه نسبت داده میشود باید جرم باشد و صریح. نشر اکاذیب هر دروغی را، صریح یا تلویحی، در بر میگیرد، اما قصد ضرر زدن یا تشویش اذهان عمومی لازم دارد. مجازات نشر اکاذیب حبس یک ماه تا یک سال یا شلاق است.
- اگر کسی در پیام خصوصی به من بگوید دزد، افترا است؟
- ادارهٔ کل حقوقی در نظریهٔ ۲۰۵۷/۹۲/۷ گفته افترا با باخبر شدن یا امکان باخبر شدن دیگران محقق میشود؛ حرفی که فقط به خود شما گفته شده و به کسی نرسیده، از این نظر افترا نیست. تشخیص نهایی با قاضی است.
- اگر بتوانم درستی حرفم را ثابت کنم، باز هم افترا است؟
- نه. مادهٔ ۶۹۷ کسی را مجازات میکند که نتواند درستی نسبت را ثابت کند. استثنا در تبصرهٔ همین ماده است: اگر نشر آن امر اشاعهٔ فحشا باشد، اثبات درستی هم مجازات را برنمیدارد.
- مهلت شکایت از افترا چقدر است؟
- یک سال از تاریخ اطلاع. افترا قابل گذشت است و طبق مادهٔ ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی، اگر متضرر در این مدت شکایت نکند، حق شکایت کیفریاش ساقط میشود.
- نشر اکاذیب در اینستاگرام یا تلگرام چه مجازاتی دارد؟
- مادهٔ ۱۸ قانون جرایم رایانهای: حبس از ۹۱ روز تا دو سال یا جزای نقدی ۶۶ تا ۵۰۰ میلیون ریال یا هر دو، بهعلاوهٔ اعادهٔ حیثیت در صورت امکان.