کلاهبرداری؛ ارکان جرم، مجازات و فرقش با یک دعوای حقوقی
کلاهبرداری فقط «پول کسی را خوردن» نیست؛ قانون چهار حلقه میخواهد که پشت هم باشند و اولینش وسیلهٔ تقلبی است. مجازات ساده و مشدد، فرق آن با خیانت در امانت و با یک طلب معمولی، رضایت شاکی و مرور زمان.
— ۶ دقیقه مطالعه
در این نوشته

کلاهبرداری در قانون یعنی چه؟
تعریف کلاهبرداری در مادهٔ ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری آمده است: کسی که «از راه حیله و تقلب» دیگران را به وجود شرکت یا مؤسسهٔ موهوم، به داشتن مال و اختیار واهی فریب دهد، به امری غیرواقع امیدوار کند، از پیشامدی غیرواقع بترساند یا اسم و عنوان جعلی به خود ببندد، و با یکی از این راهها یا «وسایل تقلبی دیگر» وجه، مال یا سندی بگیرد «و از این راه مال دیگری را ببرد».
از همین متن چهار حلقه بیرون میآید که باید پشت هم باشند: وسیلهٔ تقلبی، فریب خوردن مالباخته، سپردن مال بهخاطر همان فریب، و بردن مال. اگر یکی نباشد، کلاهبرداری محقق نیست؛ ممکن است جرم دیگری باشد یا اصلاً دعوای حقوقی.

مجازات کلاهبرداری
مجازات پایه، علاوه بر رد اصل مال به صاحبش، حبس یک تا هفت سال و جزای نقدی معادل مالی است که گرفته شده. همان ماده سه حالت را مشدد کرده است: اگر مرتکب بهدروغ عنوان یا سمت مأموریت از طرف دستگاههای دولتی و عمومی برای خود بسازد، اگر کلاهبرداری با تبلیغ عامه از راه رادیو، تلویزیون، روزنامه، مجله، نطق در مجامع یا آگهی چاپی و خطی باشد، یا اگر مرتکب خودش کارمند دولت یا مأمور به خدمت عمومی باشد. در این حالتها حبس دو تا ده سال، انفصال ابد از خدمات دولتی و همان جزای نقدی معادل مال است.
شروع به کلاهبرداری هم جرم است: طبق تبصرهٔ ۲ همان ماده، مجازاتش حداقل مجازات مقرر برای همان مورد است.
کلاهبرداری یا دعوای حقوقی؟
بیشتر اختلافها سر همین است. کسی پولی قرض گرفته، پیشپرداختی گرفته یا کالایی را تحویل نداده و طرف مقابل میخواهد «شکایت کلاهبرداری» کند. معیار، حلقهٔ اول است: آیا مال با فریب و وسیلهٔ تقلبی گرفته شده، یعنی فریب پیش از سپردن مال بوده؟ اگر طرف از اول شرکتی موهوم یا مالی که نداشت را وسیلهٔ گرفتن پول کرده، کلاهبرداری است. اگر پول با قرض یا قراردادی واقعی داده شده و بعد پس داده نشده، این طلب است و راهش دادخواست حقوقی.
یک صورت خاص را هم قانون صریحاً کلاهبرداری دانسته است: فروش مال دیگری. ادارهٔ کل حقوقی در پاسخ به پرسشی دربارهٔ مرور زمان همین را یادآوری کرده است:
فروش مال غیر به صراحت ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر مصوب ۱۳۰۸ کلاهبرداری قلمداد شده است.
| کلاهبرداری | خیانت در امانت | طلب حقوقی | |
|---|---|---|---|
| مال چطور به دست آمد | با فریب و وسیلهٔ تقلبی | به امانت، اجاره، رهن یا برای کاری سپرده شد | با قرض یا قرارداد |
| سوءنیت کی بود | پیش از گرفتن مال | بعد از سپردن: استعمال، تصاحب، تلف یا مفقود کردن به ضرر مالک | شرط نیست |
| مسیر | شکواییه در دادسرا | شکواییه در دادسرا | دادخواست در دادگاه |
| مجازات | حبس ۱ تا ۷ سال، جزای نقدی معادل مال و رد مال | حبس ۳ ماه تا ۱٫۵ سال (مادهٔ ۶۷۴ تعزیرات) | ندارد؛ فقط محکومیت به پرداخت |
| با رضایت بسته میشود؟ | نه؛ فقط تخفیف | بله، قابل گذشت است | صلح و سازش |
رضایت شاکی و مرور زمان
کلاهبرداری از خرداد ۱۴۰۳ در فهرست جرائم قابل گذشت مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی نیست؛ پس رضایت مالباخته پرونده را نمیبندد و طبق مادهٔ ۳۸ همان قانون فقط از جهات تخفیف مجازات است. اینکه گذشت در کدام جرمها چه اثری دارد، در مطلب رضایت شاکی و گذشت آمده است.
مرور زمان هم برای کلاهبرداریهای بزرگ وجود ندارد. بند ب مادهٔ ۱۰۹ کلاهبرداری را «با رعایت مبلغ مقرر» در مادهٔ ۳۶ از مرور زمان تعقیب، صدور حکم و اجرای مجازات بیرون گذاشته است، و این مبلغ در متن اصلاحی خرداد ۱۴۰۳ مادهٔ ۳۶، چهارده میلیارد ریال است. حکم قطعی کلاهبرداری بیش از همین مبلغ هم، طبق همان ماده، یک نوبت در یکی از روزنامههای محلی منتشر میشود، مگر انتشارش موجب اخلال در نظم یا امنیت باشد.
اگر کلاهبرداری اینترنتی بوده
وقتی مال با دستکاری داده یا سامانهٔ رایانهای گرفته شود، مادهٔ ۱۳ قانون جرایم رایانهای حکم دارد. ساعتهای اول و گزارش به پلیس فتا را در کلاهبرداری اینترنتی آوردهایم.
شکایت از کلاهبرداری
مدرک در کلاهبرداری همهچیز است، چون باید نشان دهید فریب پیش از گرفتن پول بوده است:
از مدرک تا شکواییه
- رد پول را نگه دارید
رسید کارتبهکارت یا حواله، شمارهٔ حساب گیرنده و تاریخ هر پرداخت.
- وعدهها و ادعاها را نگه دارید
پیامها، آگهی، قرارداد، کارت ویزیت یا هر چیزی که نشان میدهد طرف چه ادعایی کرد و شما به اتکای آن پول دادید. همینها «وسیلهٔ تقلبی» را ثابت میکنند.
- شاهدان را معرفی کنید
کسانی که هنگام مذاکره یا پرداخت حاضر بودهاند.
- شکواییه بدهید
در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید و رد اصل مال را هم بخواهید. نوشتن شکواییه را از این راهنما شروع کنید.
پرسشهای پرتکرار
- جرم کلاهبرداری چیست؟
- طبق مادهٔ ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، فریب دادن دیگری از راه حیله و تقلب، مثل شرکت موهوم یا عنوان جعلی، و بردن مال او از همین راه.
- مجازات کلاهبرداری چقدر است؟
- علاوه بر رد اصل مال، حبس یک تا هفت سال و جزای نقدی معادل مالی که گرفته شده. اگر مرتکب بهدروغ سمت دولتی برای خود بسازد، از تبلیغ عامه استفاده کند یا کارمند دولت باشد، حبس دو تا ده سال، انفصال ابد از خدمات دولتی و همان جزای نقدی.
- پس ندادن قرض کلاهبرداری است؟
- نه، اگر فریبی پیش از گرفتن پول در کار نبوده باشد. در کلاهبرداری مال با وسیلهٔ تقلبی گرفته میشود؛ قرضی که واقعی بوده و برنگشته، طلب است و با دادخواست حقوقی مطالبه میشود.
- فرق کلاهبرداری و خیانت در امانت چیست؟
- در کلاهبرداری مال با فریب گرفته میشود؛ در خیانت در امانت، مال داوطلبانه به امانت سپرده شده و امین بعداً آن را به ضرر مالک به کار برده یا تصاحب کرده است. خیانت در امانت قابل گذشت است و کلاهبرداری نه.
- با رضایت شاکی، پروندهٔ کلاهبرداری بسته میشود؟
- نه. کلاهبرداری از خرداد ۱۴۰۳ در فهرست جرائم قابل گذشت مادهٔ ۱۰۴ نیست و رضایت شاکی طبق مادهٔ ۳۸ قانون مجازات اسلامی فقط در تخفیف مجازات اثر دارد.
- کلاهبرداری مرور زمان دارد؟
- کلاهبرداری بیش از چهارده میلیارد ریال طبق بند ب مادهٔ ۱۰۹ و متن اصلاحی ۱۴۰۳ مادهٔ ۳۶ قانون مجازات اسلامی مرور زمان ندارد؛ کمتر از آن تابع قواعد عمومی مرور زمان است.