سفتهٔ ضمانت کار؛ کارفرما کی میتواند سفته را به اجرا بگذارد
سفتهٔ حسن انجام کار سفتهای عادی است که پشتش یک توافق ایستاده: تضمین تعهدات کارگر. کارفرما کی حق دارد آن را مطالبه کند، چه چیزی را چه کسی باید ثابت کند، پیش از سپردن سفته چه بنویسید و اگر پس نداد چه کنید.
— ۵ دقیقه مطالعه
در این نوشته

سفتهٔ ضمانت کار چیست؟
قانون تجارت نوع جداگانهای به نام «سفتهٔ ضمانت» ندارد. سفته به تعریف مادهٔ ۳۰۷، سندی است که امضاکننده با آن «تعهد میکند مبلغی در موعد معین یا عندالمطالبه» بپردازد. آنچه آن را «ضمانت کار» میکند، توافقی است که پشت آن است: کارگر سفته را میدهد تا اگر تعهداتش را انجام نداد یا خسارتی زد، کارفرما از محل آن جبران کند.
سفته راه کیفری ندارد؛ نپرداختن آن جرم نیست و فقط با دعوای حقوقی مطالبه میشود. جزئیات این مسیر را از طرف دارندهٔ سفته در راهنمای مطالبهٔ سفته آوردهایم؛ این مطلب از طرف کارگری است که سفته را سپرده است.
کارفرما کی میتواند سفته را به اجرا بگذارد؟
وقتی همان چیزی رخ داده باشد که سفته برای تضمینش داده شده: تخلف از قرارداد یا خسارتی که کارگر زده است. سفتهٔ تضمینی برای پرداخت یک بدهی داده نشده است؛ تا وقتی تخلفی نبوده، کارفرما طلبی از محل آن ندارد.
دعوای سفته در دادگاه به قاعدهٔ «بار اثبات» برمیگردد. مادهٔ ۱۲۵۷ قانون مدنی میگوید هر کس مدعی حقی است باید آن را ثابت کند، و خواندهای که در دفاع مدعی امری شود، اثبات آن با خود اوست. در سفتهٔ ضمانت کار این یعنی دو قدم:
- کارگر اگر بگوید سفته تضمینی بوده، باید این را ثابت کند؛ نوشتهای روی سفته، بندی در قرارداد یا رسیدی که بابت سفته گرفته، همین کار را میکند.
- کارفرما وقتی تضمینی بودن سفته ثابت شد، باید تخلف یا خسارتی را ثابت کند که سفته برای آن داده شده است.
تشخیص نهایی با دادگاه است.
اگر سفته واخواست شده باشد
عجله کنید. سفته سند تجاری است و طبق بند ج مادهٔ ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، در «اوراق تجاری واخواستشده» دادگاه مکلف است درخواست تأمین خواستهٔ دارنده را بپذیرد. یعنی ممکن است اموال شما پیش از آنکه دادگاه دربارهٔ تضمینی بودن سفته تصمیم بگیرد، توقیف شود. مدارکتان را همان اول به دادگاه برسانید.
پیش از سپردن سفته، این چهار کار را بکنید
همهٔ آنچه بعداً در دادگاه به کارتان میآید، روز سپردن سفته روی کاغذ میرود:
چهار کار پیش از سپردن سفته
- مبلغ، گیرنده و تاریخ را خودتان بنویسید
مادهٔ ۳۰۸ قانون تجارت سفته را با امضا، تاریخ، مبلغ به حروف، گیرندهٔ وجه و تاریخ پرداخت کامل میداند. جای خالی را کس دیگری پر میکند؛ سفید امضا نسپارید.
- پشت سفته بنویسید «بابت تضمین»
عبارتی مثل «بابت تضمین حسن انجام کار طبق قرارداد شمارهٔ … مورخ …» تضمینی بودن سفته را روی خود سند ثبت میکند.
- رسید بگیرید
رسیدی با شمارهٔ سفته، مبلغ و اینکه بابت چیست، به امضای کارفرما. از سفته و رسید پیش از سپردن عکس بگیرید.
- شرط استرداد را در قرارداد بیاورید
در قرارداد کار بنویسید سفته پس از پایان کار و تسویهحساب به کارگر برگردانده میشود. قرارداد کار را هم ببینید: آنچه کارفرما نمیتواند از کارگر سلب کند.

کار تمام شده و کارفرما سفته را پس نمیدهد
اول کتبی بخواهید؛ اظهارنامه، که از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی فرستاده میشود، تاریخ درخواست شما را ثابت میکند. اگر پس نداد، دعوای حقوقی استرداد سفته راه اصلی است.
قانون برای سوءاستفاده از سفته دو عنوان کیفری هم دارد، که هر دو در فهرست جرائم قابل گذشت مادهٔ ۱۰۴ قانون مجازات اسلامیاند:
- سفید امضا: اگر سفته را سفید امضا سپردهاید و کارفرما از آن سوءاستفاده کند، مادهٔ ۶۷۳ کتاب تعزیرات برای کسی که «از سفید مهر یا سفید امضایی که به او سپرده شده است … سوء استفاده نماید» حبس شش ماه تا یک سال و شش ماه گذاشته است.
- خیانت در امانت: مادهٔ ۶۷۴ نوشتههایی «از قبیل سفته و چک» را نام برده که به کسی داده شده و «بنابراین بوده است که … مسترد شود یا به مصرف معینی برسد»؛ اگر نگهدارنده آنها را به ضرر صاحبشان به کار ببرد، حبس سه ماه تا یک سال و شش ماه دارد.
اینکه سپردن سفته در پروندهٔ شما امانی و به شرط استرداد بوده یا نه، موضوع دلیل است و تشخیصش با دادسرا؛ همان رسید و شرط قرارداد اینجا هم به کار میآید.
پرسشهای پرتکرار
- کارفرما میتواند سفتهٔ ضمانت را بدون دلیل اجرا بگذارد؟
- حق این کار را ندارد؛ سفتهٔ تضمینی فقط برای همان تخلف یا خسارتی قابل مطالبه است که برایش داده شده. اگر کارگر تضمینی بودن سفته را ثابت کند، طبق قاعدهٔ مادهٔ ۱۲۵۷ قانون مدنی کارفرما باید تخلف یا خسارت را ثابت کند.
- روی سفتهٔ حسن انجام کار چه بنویسیم؟
- مبلغ به حروف، نام گیرنده و تاریخ را خودتان پر کنید و پشت آن بنویسید «بابت تضمین حسن انجام کار طبق قرارداد شمارهٔ … مورخ …». یک رسید به امضای کارفرما هم بگیرید.
- اگر کارفرما سفته را پس ندهد چه کنم؟
- اول با اظهارنامه کتبی بخواهید و بعد دعوای استرداد سفته بدهید. اگر سفته سفید امضا بوده و از آن سوءاستفاده شده، مادهٔ ۶۷۳ کتاب تعزیرات، و اگر به شرط استرداد سپرده شده بوده، خیانت در امانت مادهٔ ۶۷۴ هم مطرح است.
- برای سفته میشود کارگر را زندان کرد؟
- نه. سفته راه کیفری ندارد و نپرداختن آن جرم نیست؛ فقط با دعوای حقوقی مطالبه میشود. اما اگر سفته واخواست شده باشد، دادگاه مکلف است درخواست توقیف اموال را بپذیرد (بند ج مادهٔ ۱۰۸ آیین دادرسی مدنی).
- دادن سفتهٔ سفید امضا چه خطری دارد؟
- جای خالی را دیگری پر میکند. مادهٔ ۳۰۸ قانون تجارت مبلغ، گیرنده و تاریخ را از ارکان سفته دانسته است. سوءاستفاده از سفید امضا جرم است (مادهٔ ۶۷۳ تعزیرات)، اما پیشگیری سادهتر است: خودتان پر کنید.