چک، سفته و طلب

پول را اشتباهی کارت‌به‌کارت کرده‌ام؛ چطور پس بگیرم

بانک بدون رضایت گیرنده یا حکم دادگاه پول را برنمی‌گرداند، اما قانون مدنی گیرنده را به پس دادن ملزم کرده است. از تماس با بانک تا دادخواست استرداد وجه در دادگاه صلح، و اینکه خرج کردن آن پول کی ممکن است جرم باشد.

— ۵ دقیقه مطالعه

در این نوشته
  1. بانک چه می‌تواند بکند و چه نمی‌تواند؟
  2. قانون چه می‌گوید: گیرنده باید پس بدهد
  3. دعوای استرداد وجه، گام‌به‌گام
  4. گیرنده‌ای که پول را خرج کند؛ جرم است؟
  5. اگر گیرنده بداند و خرجش کند
تصویر دو کارت بانکی؛ پیکانی نقطه‌چین پول را به کارت اشتباه می‌برد و پیکان طلایی آن را برمی‌گرداند

بانک چه می‌تواند بکند و چه نمی‌تواند؟

اولین کار، تماس با بانک خودتان است؛ همان روز، با شمارهٔ پیگیری تراکنش. بانک می‌تواند درخواست بازگشت را از راه بانک مقصد به صاحب حساب برساند، و اگر او رضایت دهد، پول برمی‌گردد.

اما بانک نمی‌تواند بدون رضایت صاحب حساب یا دستور مقام قضایی، از حساب او برداشت کند. پول حالا در حساب کس دیگری است و برگرداندنش یا با رضایت خود اوست یا با حکم دادگاه.

قانون چه می‌گوید: گیرنده باید پس بدهد

قانون مدنی تکلیف را روشن کرده است. مادهٔ ۳۰۱ می‌گوید «کسی که عمداً یا اشتباهاً چیزی را که مستحق نبوده است دریافت کند ملزم است آن را به مالک تسلیم کند». و طبق مادهٔ ۳۰۳، کسی که مالی را به ناحق دریافت کرده، ضامن خود آن مال و منافعش است، «اعم از اینکه به عدم استحقاق خود عالم باشد یا جاهل».

یعنی گیرنده حتی اگر نداند این پول مال کیست، مالکش نمی‌شود و باید آن را برگرداند؛ و اگر آن را خرج کند، همچنان مسئول است.

دعوای استرداد وجه، گام‌به‌گام

اگر گیرنده پول را پس نداد یا پاسخی نداد، راه، دعوای حقوقی استرداد وجه است:

نمودار چهار گام پس گرفتن پول واریزی اشتباه: رسید، بانک، دادخواست و دادگاه صلح
چهار گام از لحظهٔ واریز اشتباه تا دادگاه؛ اگر گیرنده رضایت دهد، کار در گام دوم تمام می‌شود.نمودار: دادیار

برای پس گرفتن پول واریزی اشتباه

  1. مدرک تراکنش را نگه دارید

    رسید یا تصویر تراکنش با شمارهٔ پیگیری، تاریخ، ساعت، مبلغ و شمارهٔ کارت یا شبای مقصد، و نامی که هنگام انتقال برای گیرنده نشان داده شد.

  2. درخواست کتبی به بانک بدهید

    درخواست بازگشت وجه را به بانک خودتان بدهید و رسیدش را بگیرید. اگر گیرنده رضایت دهد، کار همین‌جا تمام می‌شود.

  3. دادخواست استرداد وجه ثبت کنید

    دادخواست را در یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید. طبق مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف، دعاوی مالی تا یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه صلح است و بالاتر از آن در دادگاه حقوقی رسیدگی می‌شود. نوشتن دادخواست را از این راهنما شروع کنید.

  4. توقیف مبلغ را بخواهید

    طبق مادهٔ ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، می‌توانید پیش از دادخواست یا همراه آن «تأمین خواسته» بخواهید؛ مثلاً وقتی خواسته در معرض تضییع است یا خسارت احتمالی طرف مقابل را نقداً به صندوق دادگستری می‌سپارید. با قرار تأمین، مبلغ در حساب گیرنده توقیف می‌شود.

گیرنده‌ای که پول را خرج کند؛ جرم است؟

پاسخ به آگاهی گیرنده بستگی دارد. نگه داشتن پولی که اشتباهی واریز شده، به‌خودی‌خود مسئولیت مدنی است، نه لزوماً جرم. در پرونده‌ای که گیرنده از واریز اشتباه خبر نداشت و دادگاه بدوی او را به کلاهبرداری محکوم کرده بود، دادگاه تجدیدنظر رأی را نقض کرد و حکم برائت داد:

عدم استرداد وجوه به اشتباه واریز شده به حساب بانکی، فاقد وصف جزایی است.
رأی شعبهٔ ۴۲ دادگاه تجدیدنظر استان تهران، مورخ ۱۳۹۳/۱۱/۱۱

اگر گیرنده بداند و خرجش کند

رفتار گیرنده پس از خبردار شدن، ماجرا را عوض می‌کند. به گزارش بازتاب در ۳ اسفند ۱۴۰۴، ادارهٔ کل حقوقی قوه قضائیه در نظریه‌ای تازه گفته است:

اگر فرد با علم به اینکه پول متعلق به او نیست، اقدام به انتقال وجه به حساب دیگر یا مصرف آن از طریق خرید کالا کند، موضوع می‌تواند از منظر کیفری و تحت عنوان تحصیل مال از طریق نامشروع بررسی شود.
بازتاب، به نقل از نظریهٔ ادارهٔ کل حقوقی قوه قضائیه، ۳ اسفند ۱۴۰۴

پرسش‌های پرتکرار

بانک پول کارت‌به‌کارت اشتباهی را برمی‌گرداند؟
نه بدون رضایت صاحب حساب مقصد یا حکم دادگاه. بانک می‌تواند درخواست شما را به گیرنده برساند؛ اگر رضایت دهد، پول برمی‌گردد و اگر نه، راه دادگاه است.
اگر گیرنده جواب ندهد، چه کنم؟
دعوای استرداد وجه طرح کنید؛ مبنایش مادهٔ ۳۰۱ قانون مدنی است. تا یک میلیارد ریال در دادگاه صلح رسیدگی می‌شود و می‌توانید همراه دادخواست، توقیف مبلغ را هم بخواهید.
می‌توانم از گیرنده شکایت کیفری کنم؟
نگه داشتن پول به‌خودی‌خود معمولاً دعوای حقوقی است. اما طبق نظریهٔ ادارهٔ کل حقوقی قوه قضائیه که بازتاب در اسفند ۱۴۰۴ گزارش کرد، اگر گیرنده آگاهانه پول را خرج یا منتقل کند، ممکن است با عنوان تحصیل مال از طریق نامشروع قابل تعقیب باشد. پیش از شکایت کیفری با وکیل مشورت کنید.
رأی دادگاه صلح قابل اعتراض است؟
در دعوای مالی، رأی دادگاه صلح قطعی است، مگر اینکه خواسته بیشتر از نصف نصاب یعنی بیش از پانصد میلیون ریال باشد؛ در این صورت طبق تبصرهٔ ۶ مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف، در دادگاه تجدیدنظر استان قابل اعتراض است.
هزینهٔ دادرسی دعوای استرداد وجه چقدر است؟
به مبلغ خواسته و مرحلهٔ رسیدگی بستگی دارد؛ [هزینهٔ دادرسی](/blog/hazine-dadresi) مبنای محاسبه را گفته است و محاسبه‌گر هزینهٔ دادرسی مبلغ را حساب می‌کند.
اگر پولی اشتباهی به حساب من آمد، چه کنم؟
آن را خرج نکنید و به بانک خبر دهید تا به واریزکننده برگردد. طبق مادهٔ ۳۰۱ قانون مدنی ملزم به برگرداندن آن هستید.