رفع سوءاثر چک برگشتی؛ راههای قانونی و مدارک
چک برگشتی، ۲۴ ساعت پس از ثبت، حسابها را به اندازهٔ کسری مسدود و وام و حساب و کارت تازه را متوقف میکند. شش راهی که قانون برای رفع سوءاثر گذاشته، مدرک هر کدام، و رنگی که استعلام چک پس از آن نشان میدهد.
— ۵ دقیقه مطالعه
در این نوشته

سوءاثر چک یعنی چه؟
وقتی چک برگشت میخورد، بانک به درخواست دارنده، برگشت را در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی ثبت میکند و گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری میدهد (مواد ۴ و ۵). از این لحظه یک «سوءاثر» روی نام صادرکننده مینشیند. طبق مادهٔ ۵ مکرر، ۲۴ ساعت بعد همهٔ بانکها و مؤسسات اعتباری مکلفاند تا رفع سوءاثر:
- برای او حساب تازه باز نکنند و کارت بانکی جدید ندهند؛
- وجوه همهٔ حسابها و کارتهایش را به اندازهٔ کسری مبلغ چک مسدود کنند؛
- تسهیلات ندهند و ضمانتنامهٔ ارزی یا ریالی صادر نکنند؛
- اعتبار اسنادی ارزی یا ریالی برایش باز نکنند.
اگر چک به وکالت یا نمایندگی از طرف صاحب حساب صادر شده باشد، همین محدودیتها دربارهٔ وکیل یا نماینده هم اعمال میشود، مگر اینکه در دادگاه ثابت کند عدم پرداخت به کار صاحب حساب یا نمایندهٔ بعدی برمیگردد (تبصرهٔ ۲).
شش راه قانونی رفع سوءاثر
تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۵ مکرر میگوید در هر یک از این شش حالت، بانک مکلف است مراتب را در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی اعلام کند «تا فوراً و بهصورت برخط از چک رفع سوء اثر شود»:
| راه | چه باید کرد | نکته |
|---|---|---|
| واریز کسری | کسری مبلغ چک را به همان حساب جاری نزد بانک محالعلیه واریز کنید و درخواست مسدودی بدهید | بانک مبلغ را تا مراجعهٔ دارنده و حداکثر یک سال مسدود میکند و ظرف سه روز به دارنده اطلاع میدهد |
| لاشهٔ چک | اصل چک برگشتی را به بانک محالعلیه تحویل دهید | راه معمول وقتی بدهی را به دارنده دادهاید و چک را پس گرفتهاید |
| رضایتنامهٔ رسمی | رضایتنامهٔ دارنده را که در دفتر اسناد رسمی تنظیم شده به بانک بدهید | رضایتنامهٔ عادی کافی نیست؛ اگر دارنده شخص حقوقی دولتی یا عمومی غیردولتی است، نامهٔ رسمی او |
| اتمام عملیات اجرایی | نامهٔ رسمی مرجع قضایی یا ثبتی که عملیات اجرایی دربارهٔ چک تمام شده است | پس از وصول طلب از راه اجرای احکام یا اجرای ثبت |
| حکم برائت | حکم قضایی به برائت ذمهٔ صاحب حساب دربارهٔ چک | وقتی دادگاه بدهی بابت چک را ثابتنشده یا پرداختشده بداند |
| گذشت سه سال | سه سال از صدور گواهی عدم پرداخت بگذرد | فقط اگر دارنده دعوای حقوقی یا کیفری دربارهٔ چک طرح نکرده باشد |
واریز کسری؛ سریعترین راه وقتی دارنده در دسترس نیست
اگر دارنده را پیدا نمیکنید یا حاضر به گرفتن پول و پس دادن چک نیست، راه اول دست شماست: کسری را به همان حساب جاری بریزید و درخواست مسدودی بدهید. بانک مبلغ را برای دارنده نگه میدارد و سوءاثر برداشته میشود. رسید واریز و درخواست مسدودی را نگه دارید.
چکی که با دستور عدم پرداخت برگشت خورده
طبق تبصرهٔ ۴ مادهٔ ۵ مکرر، اگر گواهی عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت طبق مادهٔ ۱۴ صادر شده باشد، سوءاثر محسوب نمیشود. مادهٔ ۱۴ این دستور را فقط وقتی مجاز کرده که چک مفقود، سرقت یا جعل شده یا از راه کلاهبرداری، خیانت در امانت یا جرم دیگری به دست آمده باشد. دستوردهنده باید ظرف یک هفته گواهی تقدیم شکایتش را به بانک بدهد، وگرنه بانک از موجودی به دارنده پرداخت میکند؛ و اگر خلاف ادعایش ثابت شود، هم مجازات دارد و هم باید همهٔ خسارت دارنده را بدهد.
وضعیت رنگی چک؛ بعد از رفع سوءاثر چه نشان میدهد
بانک مرکزی وضعیت اعتباری صادرکنندهٔ چک صیادی را با پنج رنگ اعلام میکند. این همان رنگی است که دارندهٔ بعدی پیش از گرفتن چک شما استعلام میکند:

وضعیت سفید: صادرکننده چک فاقد هرگونه سابقه چک برگشتی بوده یا درصورت وجود سابقه، تمامی موارد رفع سوء اثر شده است.
استعلام
وضعیت را از همراهبانک و اینترنتبانک، برنامکهای پرداخت، یا با پیامک به سرشمارهٔ ۴۰۴۰۷۰۱۷۰۱ ببینید. پس از رفع سوءاثر همهٔ چکهای برگشتی، وضعیت شما سفید میشود.
اگر بیش از یک چک برگشتی داشته باشید
مادهٔ ۲۱ قانون صدور چک یک محدودیت جداگانه هم دارد: بانکها مکلفاند همهٔ حسابهای جاری کسی را که بیش از یک بار چک بیمحل صادر کرده و تعقیبش به صدور کیفرخواست رسیده، ببندند و تا سه سال حساب جاری دیگری به نامش باز نکنند. این محدودیت با رفع سوءاثر یک چک از بین نمیرود.
پرسشهای پرتکرار
- رفع سوءاثر چک چقدر طول میکشد؟
- طبق تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۵ مکرر قانون صدور چک، وقتی یکی از شش شرط فراهم شد، بانک مکلف است مراتب را در سامانهٔ بانک مرکزی اعلام کند تا سوءاثر «فوراً و بهصورت برخط» برداشته شود.
- بعد از سه سال سوءاثر خودبهخود پاک میشود؟
- فقط اگر دارنده در این سه سال دعوای حقوقی یا کیفری دربارهٔ چک طرح نکرده باشد. سه سال از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت حساب میشود.
- رضایتنامهٔ عادی برای رفع سوءاثر کافی است؟
- نه. قانون رضایتنامهٔ رسمی دارنده را خواسته که در دفتر اسناد رسمی تنظیم شده باشد؛ یا نامهٔ رسمی، اگر دارنده شخص حقوقی دولتی یا عمومی غیردولتی است.
- چقدر از موجودی حسابم مسدود میشود؟
- به اندازهٔ کسری مبلغ چک، از همهٔ حسابها و کارتها و هر مبلغی که نزد بانک یا مؤسسهٔ اعتباری دارید، به ترتیبی که بانک مرکزی اعلام میکند (بند ب مادهٔ ۵ مکرر).
- چکی که به وکالت امضا کردهام، برای من هم سوءاثر دارد؟
- طبق تبصرهٔ ۲ مادهٔ ۵ مکرر، محدودیتها دربارهٔ وکیل یا نماینده هم اعمال میشود، مگر اینکه در دادگاه ثابت کند عدم پرداخت به کار صاحب حساب یا نمایندهٔ بعدی برمیگردد.
- وضعیت زرد یا قرمز چک یعنی چه؟
- طبق اطلاعیهٔ بانک مرکزی، زرد یعنی یک چک برگشتی یا تا ۱۰۰ میلیون ریال تعهد برگشتی، و قرمز یعنی بیش از ده چک برگشتی یا بیش از یک میلیارد ریال. با رفع سوءاثر همهٔ موارد، وضعیت سفید میشود.